Với nguồn tư liệu vô giá, năm 2016, Thủ tướng Chính phủ đã có quyết định phê duyệt đề án “Bảo quản và phát huy giá trị tài liệu Mộc bản triều Nguyễn-Di sản tư liệu thế giới”.
Di sản đặc biệt quý hiếm
Khối Mộc bản triều Nguyễn hiện đang được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV (phường Cam Ly-Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng), gồm 33.976 tấm, tạm chia thành hơn 100 đầu sách với nhiều chủ đề như lịch sử, địa lý, chính trị-xã hội, quân sự, pháp chế, văn hóa-giáo dục, tôn giáo-tư tưởng-triết học, ngôn ngữ-văn tự; văn thơ.
Đây là nguồn sử liệu tin cậy, còn khá nguyên vẹn để khảo cứu, đối chiếu, phục vụ cho việc nghiên cứu lịch sử Việt Nam trên nhiều lĩnh vực. Giám đốc Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV Nguyễn Xuân Hùng cho biết, Mộc bản triều Nguyễn là loại hình tài liệu đặc biệt về hình thức, nội dung và phương thức chế tác; là bản gốc của các bộ chính văn, chính sử nổi tiếng của Việt Nam được biên soạn, khắc in chủ yếu dưới triều Nguyễn. Mộc bản được hình thành chủ yếu bằng kỹ thuật khắc ngược ký tự Hán Nôm trên gỗ để in ra sách, được sử dụng phổ biến trong thời kỳ phong kiến và còn lưu giữ được đến ngày nay.
Tài liệu mộc bản là những bộ biên niên sử được biên soạn và khắc in rất công phu, tiếp cận những tài liệu giá trị này, mới thấy được sự tài hoa của người Việt Nam. Từng trò chuyện với thầy Nguyễn Thanh Châu, nguyên giảng viên Hán-Nôm, Trường đại học Đà Lạt, tôi được biết, loại gỗ phổ biến nhất dùng làm ván khắc là gỗ thị. Gỗ này dai, mềm và mịn, khó bị nứt nẻ, cong vênh cho nên chữ khắc trên đó không bị lệch. Còn sách Đại Nam nhất thống chí ghi, mộc bản còn được chế tác từ cây nha đồng, tục danh là sống mật, sớ gỗ trắng, sáng ngời như ngà voi. Vì thế trải qua mấy trăm năm, đến nay mộc bản vẫn có tình trạng khá tốt.
Mộc bản triều Nguyễn có bản khắc bằng chữ Hán chân (chữ chân phương, đơn giản), nhiều bản được khắc bằng chữ Hán thảo (chữ Hán thư pháp), nhiều tấm khắc sơ đồ, bản đồ, tác phẩm hội họa, họa tiết. Chữ trên mộc bản có kích cỡ rất nhỏ, nhiều nét, có nét tinh xảo. Dù đã trải qua hàng trăm năm, nhưng khi đem in, các chữ trên giấy vẫn sắc nét.
Nhiều chuyên gia cho rằng, mộc bản không chỉ là tài liệu quý, mà còn thể hiện nghệ thuật khắc in điêu luyện. Theo thầy giáo Hán-Nôm Nguyễn Thanh Châu, đỉnh cao của kỹ thuật chế tác Mộc bản triều Nguyễn chính là nghệ thuật khắc họa chi tiết từng đường nét hoa văn, họa tiết, bản đồ, họa đồ và hình ấn triện của nhà vua. Có thể thấy mộc bản có giá trị rất cao về mỹ thuật.
Trong khối di sản tư liệu mộc bản đồ sộ gần 34 nghìn tấm, hiện Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV đang lưu giữ các bộ sách quý được in từ khối Mộc bản triều Nguyễn, như: Đại Việt sử ký toàn thư, Đại Nam thực lục, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, Minh Mệnh chính yếu, Đại Nam nhất thống chí… Tất cả được bảo quản bởi hệ thống “kho trong kho” chuyên dụng hiện đại.
Lan tỏa giá trị tài liệu mộc bản
Những năm qua, Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV đã trở thành điểm đến hấp dẫn của du khách trong nước và quốc tế trên hành trình khám phá, trải nghiệm xứ ngàn hoa Đà Lạt. Cùng với tham quan khu “đệ nhất biệt điện” trên cao nguyên được xây dựng từ năm 1958, du khách còn có thể tham quan, tìm hiểu Di sản tư liệu Mộc bản triều Nguyễn được bảo quản, trưng bày, giới thiệu tại đây.
Giám đốc Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV Nguyễn Xuân Hùng cho biết, năm 2007, trung tâm chính thức khai trương và mở cửa khu trưng bày tài liệu lưu trữ. Sau đó hai năm, tiến hành biên soạn sách “Mộc bản triều Nguyễn-Đề mục tổng quan” dưới dạng sách điện tử và sách in để công bố, giới thiệu tài liệu mộc bản với các nhà nghiên cứu trong nước và quốc tế.
Trên cơ sở đó, trung tâm tiếp tục biên soạn, xuất bản nhiều cuốn sách, phim tài liệu từ giá trị mộc bản, như hai cuốn sách “Khoa bảng Thăng Long-Hà Nội qua tài liệu Mộc bản triều Nguyễn”, “Mộc bản triều Nguyễn-Chiếu dời đô và một số kiệt tác”, hay sách "Tổng tập công thần triều Nguyễn qua tài liệu Mộc bản-Di sản tư liệu thế giới"…; thực hiện Trưng bày chuyên đề “Di sản tư liệu thế giới châu bản, mộc bản - giá trị lịch sử từ ký ức” và “Triều Nguyễn với việc biên soạn quốc sử” bằng tranh kính để phục vụ công chúng thưởng lãm, tìm hiểu. Những năm qua, trung tâm đã tổ chức nhiều hoạt động công bố, triển lãm, giới thiệu để phát huy giá trị di sản, đưa tài liệu mộc bản đến gần hơn với công chúng.
Ngày nay, với sự phát triển của khoa học-công nghệ, Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV đã đẩy mạnh ứng dụng AI, góp phần nâng cao hiệu quả công tác lưu trữ, đồng thời lan tỏa mạnh mẽ giá trị tài liệu đến công chúng. Hiện, trung tâm sử dụng công nghệ 3D Mapping nhằm tạo các khối hình ảnh tương tác trong không gian ba chiều.
Trong khu vực “Không gian Mộc bản triều Nguyễn số”, khi chạm tay lên màn hình, du khách nhìn thấy hình ảnh sinh động về tài liệu mộc bản và có thể xem quy trình biên soạn, khắc in qua công nghệ trình chiếu Hologram. Người xem cũng được thưởng lãm các tác phẩm mộc bản nổi tiếng với công nghệ thực tế ảo VR 360… “Công nghệ đã đưa di sản tư liệu, lịch sử gần hơn với công chúng, rất sống động, cuốn hút”, du khách Lê Thị Hà đến từ Hà Nội chia sẻ.
Tuy nhiên, ứng dụng AI đòi hỏi tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc nhất định, như việc tuân thủ Luật Lưu trữ năm 2024 và các quy định về an ninh mạng, bí mật nhà nước, sở hữu trí tuệ, bảo vệ dữ liệu cá nhân. Đồng thời, cần có giải pháp bảo vệ tài liệu số và dữ liệu được AI xử lý trước nguy cơ truy cập trái phép, tấn công mạng, mất mát dữ liệu; triển khai công tác bảo đảm tính toàn vẹn, chính xác, khách quan của tài liệu nhằm ngăn chặn nguy cơ AI diễn giải sai lệch…
Theo ông Hùng, để đưa AI trở thành công cụ đắc lực trong công tác lưu trữ, cần xây dựng và hoàn thiện hành lang pháp lý, tiêu chuẩn kỹ thuật đồng bộ; đầu tư chiến lược cho hạ tầng công nghệ, nền tảng dữ liệu và yếu tố then chốt chính là phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.
