Tái định hình bức tranh mới cho nghề cá Việt Nam
Những ngày này, ở cảng cá Cát Lở (TP Hồ Chí Minh) hay cảng Lạch Hới (Thanh Hóa), những con tàu nối nhau cập bến. Khoang tàu đầy ắp cá tôm. Đó không chỉ là thành quả của những chuyến đi biển mà còn là biểu tượng cho sự đổi thay của nghề cá Việt Nam. Mỗi ngư dân cẩn thận ghi chép nhật ký điện tử, cán bộ cảng cần mẫn cập nhật dữ liệu lên hệ thống. Tất cả đều hướng tới một mục tiêu chung, “gỡ thẻ vàng”.
Không còn là khẩu hiệu, việc “chống khai thác IUU” đã trở thành nhiệm vụ trọng tâm trong chiến lược phát triển thủy sản của nhiều địa phương ven biển.
Tại Thanh Hóa, một trong những “điểm nóng” về khai thác hải sản, công tác quản lý, giám sát đội tàu cá hiện nay được thực hiện nghiêm ngặt và khoa học hơn bao giờ hết. Ở cảng Lạch Hới, thay cho những cuốn sổ ghi chép hành trình bằng tay, ngư dân nay đã quen với việc sử dụng nhật ký điện tử. Chỉ cần vài thao tác trên điện thoại thông minh, toàn bộ thông tin về tọa độ, sản lượng, loại cá, khu vực khai thác... được cập nhật tức thời lên hệ thống.
“Ngày trước viết tay rất mất thời gian, nay chuyển sang ghi điện tử, nhanh và thuận tiện hơn nhiều. Tàu tôi luôn tuân thủ đánh bắt đúng vùng, không xâm phạm lãnh hải nước khác”, ngư dân Phạm Gia Thương ở phường Sầm Sơn chia sẻ.
Ông Lê Văn Hân, phụ trách cảng cá Lạch Hới cho biết, Ban Quản lý cảng cũng đã phối hợp cùng các đơn vị công nghệ số để phổ biến, hỗ trợ cài đặt phần mềm cho ngư dân.
“Ngư dân rất phấn khởi, vì không còn rườm rà giấy tờ. Công nghệ số giúp cảng cá dễ kiểm soát, ngư dân dễ tuân thủ, dữ liệu minh bạch và chính xác hơn”, ông Hân nói.
Không chỉ ở khâu khai thác, công tác chế biến, xuất khẩu tại Thanh Hóa cũng được quản lý chặt chẽ về nguồn gốc nguyên liệu. Hiện toàn tỉnh có 80 doanh nghiệp chế biến thủy, hải sản, trong đó sáu doanh nghiệp xuất khẩu chính ngạch sang các thị trường khó tính như EU, Nhật Bản, Hàn Quốc.
Công ty TNHH Xuất nhập khẩu thủy sản FXPT là một trong những đơn vị có sản lượng xuất khẩu lớn, khoảng 600 tấn/năm. Ông Nguyễn Hữu Hoàng, đại diện công ty, cho biết: “Thị trường Nhật Bản yêu cầu chứng nhận IUU cho cả mực, một trong bốn loài chủ lực. Chúng tôi kiểm soát chặt từ khâu mua nguyên liệu, truy xuất lịch trình tàu khai thác đến chứng nhận của cơ quan chức năng. Tất cả phải minh bạch tuyệt đối”. Nhờ những nỗ lực này, tỉnh Thanh Hóa hơn một năm qua không còn tàu cá vi phạm vùng biển nước ngoài.
Còn tại Thành phố Hồ Chí Minh, công tác quản lý đội tàu và giám sát hành trình được duy trì 24/7. Đến giữa tháng 10/2025, thành phố có gần 5.000 tàu cá, trong đó hơn 880 tàu chưa đủ điều kiện ra khơi đều được kiểm soát chặt chẽ.
“Chúng tôi phân loại rõ ràng, phối hợp với Biên phòng và Kiểm ngư để không tàu nào không đủ điều kiện mà vẫn xuất bến. Những trường hợp mất kết nối thiết bị giám sát hành trình (VMS) đều bị phát hiện, xử lý ngay”, bà Phạm Thị Na, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Thành phố Hồ Chí Minh cho biết.
Đáng chú ý, từ đầu năm 2025 đến nay, Thành phố Hồ Chí Minh không ghi nhận trường hợp nào bị nước ngoài bắt giữ. Kết quả bước đầu cho thấy nhận thức của ngư dân đã thay đổi rõ rệt. Các địa phương cũng đề xuất nhiều chính sách hỗ trợ như nạo vét luồng lạch, nâng cấp hạ tầng cảng cá, hay hỗ trợ chuyển đổi nghề cho ngư dân khi cần thiết.
Phó Chủ tịch UBND Thành phố Hồ Chí Minh Bùi Minh Thạnh nhấn mạnh: “Bà con không muốn vi phạm pháp luật, nhưng nhiều người gặp khó do hạ tầng thiết bị lạc hậu hoặc chưa có sinh kế thay thế. Thành phố đang hoàn thiện chính sách vừa giúp ngư dân yên tâm vươn khơi, vừa hỗ trợ ổn định cuộc sống cho những ai có nhu cầu chuyển đổi nghề”.
Các địa phương trên cả nước đều ghi nhận những chuyển biến tích cực trong nỗ lực gỡ thẻ vàng IUU. Tại Quảng Ninh, 100% số tàu cá dài từ 6 m trở lên đã được cập nhật lên hệ thống Vnfishbase. 274 tàu cá cỡ hơn 15 m đã lắp thiết bị giám sát hành trình. Hay ở Quảng Ngãi, hơn 95% số tàu cá được cấp phép khai thác, gần 3.000 tàu dài hơn 15 m có thiết bị VMS. Danh sách tàu có nguy cơ cao vi phạm được cập nhật hằng tuần, giúp lực lượng chức năng chủ động kiểm soát.
Những nỗ lực vượt bậc của các địa phương đã giúp dần tái định hình một bức tranh mới của nghề cá Việt Nam. Đó là kỷ cương hơn, minh bạch hơn và hướng đến phát triển bền vững.
Tại Hội nghị trực tuyến toàn quốc về chống IUU mới đây, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính một lần nữa khẳng định: “Năm 2025 phải gỡ xong thẻ vàng IUU. Đây là danh dự của quốc gia, là sinh kế của hàng triệu ngư dân, là uy tín của hàng nghìn doanh nghiệp”.
Không chỉ là uy tín quốc gia mà còn là tương lai biển
Nếu ở các địa phương, nỗ lực thể hiện bằng hành động cụ thể, thì ở cấp trung ương, quyết tâm được thể hiện qua chỉ đạo xuyên suốt, liên tục và mạnh mẽ. Trong vòng một tháng qua, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính đã ban hành hàng loạt công điện, chỉ đạo trực tiếp các bộ, ngành, địa phương thực hiện “Tháng cao điểm chống khai thác IUU”.
Trong Công điện 198/CĐ-TTg, Thủ tướng nhấn mạnh: “Công tác chống khai thác IUU, gỡ cảnh báo thẻ vàng là nhiệm vụ quan trọng, cấp bách, hàng đầu trước mắt; đồng thời có ý nghĩa lâu dài đối với phát triển bền vững ngành thủy sản. Kiên quyết không để một bộ phận nhỏ ngư dân, doanh nghiệp vì lợi ích cá nhân làm ảnh hưởng đến uy tín quốc gia”.
Theo lãnh đạo Cục Thủy sản, mất kết nối thiết bị VMS là một trong những hành vi vi phạm nghiêm trọng, dẫn tới nguy cơ xâm phạm vùng biển nước ngoài. Chính vì vậy, Chính phủ yêu cầu kiểm soát chặt chẽ 100% số tàu cá từ 15 m trở lên, bảo đảm duy trì kết nối và giám sát hành trình liên tục. Những địa phương để xảy ra vi phạm sẽ bị xem xét trách nhiệm người đứng đầu.
Song song đó, các hoạt động xử phạt nghiêm minh cũng được đẩy mạnh. Nếu trước đây nhiều trường hợp chỉ bị nhắc nhở, thì nay, các hành vi vi phạm đều bị xử lý đúng quy định. Việc tăng cường chế tài không chỉ để răn đe mà còn thể hiện tinh thần thượng tôn pháp luật trong nghề cá.
Ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam, cho biết: “Thẻ vàng IUU mà EC áp dụng từ năm 2017 đã ảnh hưởng lớn đến xuất khẩu thủy sản, chiếm khoảng 20% kim ngạch, trị giá hàng tỷ USD mỗi năm. Nhưng tám năm qua, Chính phủ Việt Nam đã kiên trì, từng bước hoàn thiện khung pháp lý, tăng cường kiểm tra, ứng dụng công nghệ và thay đổi nhận thức ngư dân. Đây là thời điểm chín muồi để Việt Nam có thể vượt qua kỳ đánh giá sắp tới của EC”.
Thực tế, EC không coi “thẻ vàng” là một lệnh cấm, mà là lời cảnh báo về tính minh bạch và bền vững của nghề cá. Việc gỡ thẻ vàng không chỉ mở rộng thị trường xuất khẩu mà còn là minh chứng cho sự thay đổi căn bản trong cách Việt Nam quản lý tài nguyên biển.
Hưởng ứng tinh thần đó, các bộ, ngành đã ban hành hàng loạt văn bản hướng dẫn, tổ chức các đoàn kiểm tra liên ngành tới từng cảng cá, từng địa phương. Bộ Nông nghiệp và Môi trường triển khai hệ thống quản lý dữ liệu nghề cá điện tử Vnfishbase trên toàn quốc. Bộ Quốc phòng tăng cường tuần tra, ngăn chặn tàu cá vi phạm vùng biển nước ngoài. Bộ Ngoại giao phối hợp với EC để cập nhật tiến độ, thể hiện thiện chí và nỗ lực của Việt Nam trên trường quốc tế…
Chặng đường tám năm qua là minh chứng cho ý chí kiên định của cả hệ thống chính trị, từ trung ương đến địa phương, từ lãnh đạo đến từng người dân ven biển. Bằng việc ứng dụng công nghệ, siết chặt quản lý, nâng cao ý thức cộng đồng, Việt Nam đang cho thấy sự trưởng thành của một quốc gia biết tôn trọng luật chơi quốc tế, đồng thời giữ gìn nguồn lợi biển cho mai sau.
