Nhiều thách thức trong thu hồi tài sản tham nhũng

Nhiều hình thức, thủ đoạn che giấu, chuyển đổi tài sản được các đối tượng phạm tội thực hiện một cách chủ động, tinh vi khiến cho công tác kê biên, định giá gặp rất nhiều khó khăn. Trong khi đó, các quy định của pháp luật chưa chặt chẽ sẽ ảnh hưởng đến tiến độ, kết quả thu hồi tài sản tham nhũng.

Tỷ lệ thu hồi tài sản chuyển biến tích cực

Thượng tá Ngô Thuận Lăng, Phó Trưởng phòng Cảnh sát kinh tế, Công an Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, từ năm 2021-2023, Công an Thành phố Hồ Chí Minh đã thụ lý điều tra 208 vụ án, hơn 512 bị can và 419 vụ việc về kinh tế, tham nhũng gây thất thoát gần 2.000 tỷ đồng. Quá trình điều tra, cơ quan điều tra thu hồi 1.260 tỷ đồng, đạt 63,24%. Trong đó, vụ án sai phạm tại Cục Đăng Kiểm Việt Nam đã thu hồi được khoảng 44 tỷ đồng và 120.000 USD, tỷ lệ thu hồi vụ án đạt 92%. Tương tự, vụ án xảy ra tại Công ty Tân Thuận liên quan đến dự án khu đô thị Phước Kiển (huyện Nhà Bè), cơ quan điều tra đã truy vết, thu giữ và phong tỏa khối lượng lớn tài sản để bảo đảm việc khắc phục hậu quả là 288 tỷ đồng.

Trong công tác xét xử, ông Phùng Văn Hải, Phó Chánh án Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh dẫn số liệu: Từ năm 2021 đến nay, đơn vị đã tuyên buộc các bị cáo phải bồi thường thiệt hại cho Nhà nước tổng số tiền là hơn 688.000 tỷ đồng. Số tiền các bị cáo đã tự nguyện giao nộp, bồi thường trong quá trình giải quyết vụ án, tuyên thu hồi là hơn 2.000 tỷ đồng và 31 triệu USD. Đại diện Thanh tra Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, thu hồi tài sản tham nhũng đang được triển khai quyết liệt với tỷ lệ ngày càng tăng. Sáu tháng đầu năm đã thu hồi đạt tỷ lệ 100% tài sản tham nhũng (gần 23.000 tỷ đồng). Trước đó, năm 2021, tỷ lệ thu hồi cả năm chỉ đạt 48,22%. Con số này năm 2022 và 2023 lần lượt là: 87% và 78%.

Ông Ngô Phạm Việt, Phó Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, bên cạnh những chuyển biến tích cực trong công tác thu hồi tài sản thực tế vẫn còn bộc lộ nhiều bất cập, hạn chế trong quy định pháp luật. Đơn cử, theo Điều 128, Điều 129 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định chỉ kê biên hoặc phong tỏa tiền trong tài khoản tài sản tương ứng với mức có thể bị phạt tiền, bị tịch thu, bồi thường thiệt hại, nhưng khi khởi tố bị can, cơ quan tố tụng chưa thể xác định được ngay thiệt hại để làm căn cứ kê biên tài sản. Ngoài ra, còn phải xác định được giá trị của tài sản dự định kê biên để quyết định kê biên phần tài sản nào tương ứng với mức có thể bị phạt tiền, bị tịch thu hoặc phải bồi thường. Tuy nhiên, trong thực tiễn, việc kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản để bảo đảm thu hồi gặp nhiều khó khăn. Với quy định như theo Điều 128, Điều 129 thì việc thi hành án gặp khó khăn nếu tài sản là căn nhà, căn hộ chung cư, quyền sử dụng đất... Tương tự, trong các tội phạm về tham nhũng thì tịch thu tài sản chỉ được áp dụng là hình phạt bổ sung đối với tội tham ô tài sản, nhận hối lộ, lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản, khiến cơ quan tiến hành tố tụng gặp nhiều khó khăn trong áp dụng các biện pháp cưỡng chế tài sản.

Trong hoạt động thanh tra, Chánh Thanh tra Thành phố Hồ Chí Minh Trần Văn Bảy nêu khó khăn: Quá trình thanh tra phát hiện sai phạm thì cơ quan thanh tra chỉ có quyền chuyển tài sản là tiền vào tài khoản tạm giữ, còn các tài sản khác thì chỉ có thể yêu cầu, kiến nghị xử lý. Thanh tra cũng không có thẩm quyền yêu cầu phong tỏa, kê biên tài sản ngay trong giai đoạn đầu thanh tra. Điều này tiềm ẩn nguy cơ cao việc tẩu tán tài sản sang cho đối tượng khác. Ông Trần Văn Bảy nêu thêm, tài sản bị thu hồi khi phát hiện vi phạm là tài sản liên quan trực tiếp đến sai phạm, nhưng thực tế, tài sản sai phạm trong các vụ việc kinh tế, tham nhũng thường được cất giấu, che đậy, chuyển hình thức sở hữu ngay trong quá trình phạm tội, trước khi thanh, kiểm tra và trước khi có quyết định khởi tố vụ án, khởi tố bị can. Thực tế này khiến việc thất thoát tài sản là rất lớn cũng như việc thu hồi gặp nhiều khó khăn hơn.

Đồng bộ các giải pháp về pháp luật

Ông Ngô Minh Châu, Trưởng ban Nội chính Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh khẳng định, Ban Chỉ đạo được thành lập tháng 8/2022, ngoài việc tập trung theo dõi, chỉ đạo xử lý các vụ việc, vụ án nghiêm trọng trên địa bàn, công tác thu hồi, khắc phục hậu quả cũng luôn được quan tâm triển khai đồng bộ, quyết liệt. Công tác thu hồi tài sản bị chiếm đoạt, thất thoát là nhiệm vụ cấp bách, đòi hỏi sự quyết tâm, nỗ lực không ngừng từ các cấp lãnh đạo, cơ quan chức năng và toàn xã hội, từ đó tăng niềm tin của người dân đối với công tác lãnh đạo, chỉ đạo phòng chống tham nhũng.

Nhằm thực hiện hiệu quả công tác thu hồi tài sản tham nhũng, Chánh Thanh tra thành phố Trần Văn Bảy đề xuất, các cơ quan chức năng tiếp tục phổ biến, quán triệt, triển khai thực hiện đầy đủ, nghiêm túc các chủ trương, đường lối của Đảng, pháp luật, chính sách của Nhà nước về công tác thu hồi tài sản bị thất thoát, chiếm đoạt trong các vụ án hình sự về tham nhũng, kinh tế. Cần có quy định cụ thể các biện pháp cưỡng chế, chế tài xử lý các đối tượng chây ỳ, cố tình né tránh, trốn tránh trách nhiệm, kéo dài thời gian, chậm hoặc không nộp tiền, tài sản bị chiếm đoạt, chiếm giữ. Cần có quy định pháp luật đồng bộ, cụ thể để chỉ rõ thẩm quyền, trách nhiệm, trình tự, thủ tục thu hồi tài sản ngay từ khi thanh tra, kiểm toán; có quy định cụ thể về thẩm quyền trực tiếp của cơ quan thanh tra đối với tài sản là bất động sản, giấy tờ có giá trị; Thanh tra có thẩm quyền yêu cầu phong tỏa, kê biên tài sản ngay trong giai đoạn thanh tra. Đồng thời cần sớm có quy chế phối hợp giữa cơ quan thanh tra, kiểm toán với các cơ quan tố tụng ngay từ khi thanh tra, kiểm toán nhằm bảo đảm việc thu hồi tài sản triệt để ngay từ giai đoạn phát hiện vi phạm. Ngoài ra, việc xây dựng hoàn thiện hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia về kiểm soát tài sản, thu nhập, đất đai, ngân hàng, chuyển nhượng vốn góp,… nhằm tạo cơ sở quan trọng cho việc minh bạch hóa nguồn thu nhập và tài sản, góp phần phòng ngừa và phát hiện tham nhũng cũng như thu hồi tài sản cho Nhà nước khi có sai phạm.

Ông Ngô Phạm Việt, Phó Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, sự phối hợp hiệu quả ngay giai đoạn nguồn tin sẽ giúp các cơ quan tố tụng kịp thời chuyển hóa các biện pháp ngăn chặn về tài sản. Phó Chánh án Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh Phùng Văn Hải nêu giải pháp, cơ quan tố tụng chú trọng hơn việc điều tra, thu thập chứng cứ đối với phần dân sự trong vụ án hình sự. Chú trọng hơn đối với công tác giám định, định giá trong các lĩnh vực thuế, xây dựng, tài chính, ngân hàng. Kể từ giai đoạn điều tra đến xét xử, nếu tài sản phạm tội có giá trị lớn hay mang tính đặc thù thì kê biên, ngăn chặn để tránh việc tài sản bị hao hụt, ảnh hưởng đến việc thi hành về sau ■