Câu chuyện bắt đầu từ năm 2019, khi Ủy ban nhân dân tỉnh Bình Định đồng ý chủ trương cho phép Ban Quản lý rừng phòng hộ Vân Canh khai thác 110,78ha rừng trồng sản xuất, trong đó, riêng khoảnh 3, 5 tiểu khu 347a có tổng diện tích cho phép là 40,82ha. Kế hoạch, thiết kế, đấu thầu tổ chức rất bài bản: thuê đơn vị tư vấn, tiến hành đấu giá, ký kết hợp đồng khai thác… tất cả đều tuân thủ các bước trình tự pháp lý. Thế nhưng, mảnh ghép đổ vỡ xuất hiện ở giai đoạn thực hiện giám sát, lúc kiểm tra ranh giới, bàn giao thực địa và tổ chức thu hoạch rừng.
Ngày 22/10/2020, việc bàn giao rừng diễn ra giữa 3 bên: Công ty tư vấn thiết kế Miền Trung, Ban Quản lý rừng phòng hộ Vân Canh, Công ty TNHH lâm nghiệp Quyên Thắng: mọi thủ tục bàn giao đều rõ ràng, cả 3 bên đều thống nhất ký vào biên bản bàn giao đồng ý mọi điều về ranh giới, cột mốc… Nhưng chỉ sau đó vài tháng, khi Công ty Quyên Thắng đã khai thác vượt 2,27ha rừng ngoài phương án xảy ra thì cuộc bàn giao này lại trở thành có vấn đề.
Phía cơ quan điều tra, sau quá trình rà soát đã khẳng định: Lỗi nằm ở Nguyễn Quốc Thoàng, khi đó là Trưởng bộ phận Kế hoạch-Kỹ thuật, rồi Kỹ thuật lâm sinh của Ban Quản lý. Ông bị truy tố vì “Thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng” theo điểm c khoản 2 Điều 360 Bộ luật Hình sự; bị phạt 3 năm tù, buộc phải bồi thường hàng trăm triệu đồng, đồng thời bị khai trừ Đảng. Tuy nhiên, bản thân ông Thoàng luôn kêu oan, cho rằng mình chỉ là “vật tế thần” trong một chuỗi lỗ hổng quản lý mà nhiều cấp, nhiều người liên quan nhưng lại chỉ một người bị đưa ra xử lý hình sự nghiêm khắc.
Quá trình xét xử kéo dài suốt gần 4 năm, hồ sơ bị trả lại nhiều lần chỉ vì chưa làm rõ ai thật sự chịu trách nhiệm cho việc khai thác trái phép 2,27ha rừng. Bản án sơ thẩm số 25/2023/HS-ST ngày 31/7/2023 tuyên xử bị cáo Thoàng 3 năm tù. Ngày 5/3/2024, tại bản án phúc thẩm số 20/2024/HS-PT, Tòa án nhân dân tỉnh Bình Định tuyên hủy bản án 25/2023/HS-ST để điều tra bổ sung. Bản án sơ thẩm 22/2025/HS-ST ngày 12/9/2025 tuyên xử bị cáo Thoàng 3 năm tù với nhiều nhận định tại bản án phúc thẩm số 20/2024/HS-PT không được xem xét làm rõ.
Ông Đoàn Văn Tây (nguyên Trưởng Ban quản lý rừng phòng hộ Vân Canh) trình bày tại tòa: thời điểm vụ việc xảy ra, đơn vị này rơi vào tình trạng “lực lượng mỏng”, vừa phải chống dịch, vừa ngăn lâm tặc, nên thống nhất để chính Công ty Quyên Thắng (đơn vị khai thác) đồng thời là bên giám sát quá trình khai thác. Văn bản pháp lý và thực tế quản lý khi đó, như bản hợp đồng số 04, 05 ngày 7/10/2020, đều thể hiện rằng bên khai thác vừa là người giám sát. Luật sư Lê Tấn Lực, người bào chữa cho bị cáo Thoàng nhận xét: “Không thể vừa đá bóng vừa thổi còi. Nếu cứ như vậy, nghĩa là bất kỳ cán bộ kỹ thuật nào cũng có thể bị đẩy ra gánh thay cho hệ thống khi có sai phạm”.
Trên thực tế, ngoài Nguyễn Quốc Thoàng, còn loạt cá nhân khác như Giám đốc, Phó Giám đốc Ban quản lý, các cán bộ kiểm lâm… đều liên đới tới quá trình bàn giao, nghiệm thu, giám sát, nhưng phần lớn những người này đều được xác định “không phải là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến thiệt hại”.
Hội đồng xét xử Phúc thẩm Tòa án nhân dân tỉnh Bình Định (Bản án số 20/2024/HS-PT ngày 5/3/2024) nhận định: “Một số tổ chức, cá nhân có liên quan quá trình thiết kế, bàn giao, quản lý, tổ chức khai thác rừng có biểu hiện vi phạm pháp luật nhưng chưa được xem xét xử lý trách nhiệm tương xứng, nhất là trách nhiệm của tổ chức được giao khai thác và các cá nhân trực tiếp tham gia phát thực bì, tổ chức khai thác và giám sát”. Dù vậy, sau nhiều lần trả hồ sơ điều tra bổ sung, cuối cùng chỉ duy nhất Nguyễn Quốc Thoàng là người chịu trách nhiệm hình sự.
Một chi tiết đáng chú ý trong đơn kêu oan của ông Thoàng đến Báo Nhân Dân: “Đây là công trình khai thác lớn gần 10 tỷ đồng thì đáng lý ra Ban Quản lý rừng phòng hộ Vân Canh phải ban hành quyết định thành lập tổ giám sát… Việc giao công tác giám sát chỉ bằng cuộc họp cơ quan, chi bộ là không đủ cơ sở pháp lý”. Ông còn đặt vấn đề vì sao bản thân không được giao hồ sơ phương án khai thác, mà là ông Đoàn Bảo Trường (con nguyên Giám đốc Ban quản lý rừng), chỉ là nhân viên hợp đồng.
Trong bối cảnh quản lý rừng với nhiều lớp: kiểm lâm, ban quản lý rừng, xã, doanh nghiệp khai thác… việc chỉ một cá nhân bị truy tố là điều rất khó lý giải thuyết phục với dư luận địa phương. Đặc biệt, phía Công ty Quyên Thắng, đơn vị trực tiếp thu lợi từ việc khai thác vượt chưa bị xử lý hình sự, chỉ bị bồi thường, khắc phục hậu quả bằng việc nộp hơn 300 triệu đồng. Số tiền này, cộng với khoản tự nguyện khắc phục từ ông Đoàn Văn Tây (50 triệu đồng), vẫn chưa giải quyết hết gốc rễ câu chuyện: Ai giám sát, ai hưởng lợi và ai thật sự có trách nhiệm lớn nhất?
Nạn xâm phạm rừng phòng hộ phần nhiều do các kẽ hở trong tổ chức giám sát. Nếu cứ bắt một cán bộ cấp phòng, rồi còn lại mọi khuyết điểm được hợp thức bằng các biên bản họp, thì sẽ còn lặp lại mãi chuyện “một cánh rừng, một người chịu” như thế này.
Thực tế xét xử, số lượng tài liệu được các cấp đưa ra rất đồ sộ, nhưng các bản án, cáo trạng đều dây dưa ở một điểm: sự bất nhất trong việc giao việc bằng văn bản pháp lý, sự lỏng lẻo trong vận hành tập thể và cán bộ quản lý “vừa làm vừa sợ trách nhiệm”. Các số liệu thiệt hại rừng hoàn toàn rõ ràng: 2,27ha, gần 520 triệu đồng, nhưng oái oăm thay, người đứng mũi chịu sào vẫn là viên chức kỹ thuật trực tiếp, người được cho là “có lỗi vô ý” mà không xác định bất kỳ sự thu lợi, móc ngoặc hay chủ đích trục lợi nào.
Trong phiên tòa gần nhất, luật sư bào chữa đặt vấn đề: “Nếu quy trách nhiệm nặng như thế cho bị cáo Thoàng, tức là từ nay bất kỳ ai trong guồng máy công vụ cũng có thể bị đẩy ra đứng trước vành móng ngựa chỉ vì một mắt xích lỏng lẻo của tập thể mà không đủ căn cứ giao việc cụ thể”. Điều này không chỉ gây hậu quả nặng nề cho cán bộ công vụ, mà còn khiến không ai dám nhận nhiệm vụ quản lý, bảo vệ rừng trong bối cảnh lực lượng yếu, cơ chế lại quá nhiều tầng nấc.
Mặt khác, chính các bản án cũng nhấn mạnh: “Hành vi khai thác trái phép 2,27ha rừng phòng hộ tại khoảnh 3, 5 tiểu khu 347a xã Canh Hiệp là hậu quả của chuỗi sai phạm trong quá trình tổ chức, giám sát, thực hiện phương án khai thác…” và kiến nghị tiếp tục điều tra trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân liên quan. Vậy mà, thực tế sau đó hồ sơ vẫn “quay về chỗ cũ”.
Không thể không nhắc nỗi đau cá nhân của bị cáo Thoàng sau gần 4 năm, mất trắng sự nghiệp, bị khai trừ Đảng, gia đình lâm vào cảnh khốn khó, bản thân chịu sức ép nặng nề cả vật chất lẫn tinh thần trong khi chờ đợi phiên tòa phúc thẩm tiếp theo. Việc công lý mãi còn “lửng lơ” với những cán bộ làm công tác bảo vệ rừng phòng hộ là điều làm cho người dân mất lòng tin vào sự nghiêm minh, khách quan của luật pháp.
Chỉ một vụ mất rừng phòng hộ, hàng nghìn trang hồ sơ, gần 4 năm xét xử, nhiều lần trả lại điều tra bổ sung nhưng cuối cùng chỉ một người phải đi tù, còn những lỗ hổng trong quản lý rừng vẫn tiếp tục tồn tại. Không chỉ rừng, mà danh dự của những người trực tiếp tham gia bảo vệ rừng, những cán bộ tận tụy công tác, cũng bị tổn thương không nhỏ.
Điều dư luận và người dân vùng có rừng trông đợi nhất, chính là công lý được thực thi “đúng người, đúng tội, đúng trách nhiệm” để rừng không tiếp tục mất và niềm tin vào pháp quyền không bị xói mòn từ những vụ việc như thế này.
