Ngày 27/10, tại Thành phố Hồ Chí Minh, trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026, Trung tâm Cách mạng công nghiệp lần thứ 4 tại Thành phố Hồ Chí Minh (HCMC C4IR) phối hợp Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) tổ chức phiên thảo luận “Định vị lại Việt Nam và ASEAN trong chuỗi giá trị toàn cầu”.
Phiên thảo luận tập trung phân tích những rào cản khiến ASEAN chưa khai thác hết lợi thế thu hút đầu tư và đề xuất giải pháp nâng cao năng lực sản xuất khu vực.
Với dân số hơn 700 triệu người, cùng dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) tăng trưởng ấn tượng, đạt gần 244 tỷ USD trong năm 2025, ASEAN đang đứng trước cơ hội lịch sử để nâng tầm vị thế, chuyển dịch từ tập hợp các cơ sở sản xuất và lắp ráp rời rạc sang một hệ sinh thái sản xuất khu vực gắn kết, có sức chống chịu cao và sẵn sàng cho tương lai.
Mặc dù có sức hút đầu tư rất lớn, ASEAN nói chung và Việt Nam nói riêng vẫn đang đối mặt với bài toán then chốt là tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa thu về chưa tương xứng với quy mô xuất khẩu. Thương mại nội khối ASEAN hiện chỉ chiếm khoảng 22% tổng kim ngạch.
Bên cạnh đó, dù thuế quan đã được xóa bỏ tới 98,6%, những rào cản thực tế cản trở quá trình hội nhập sâu rộng hơn không còn nằm ở thuế, mà đến từ sự thiếu đồng bộ về hạ tầng kết nối, tiêu chuẩn kỹ thuật, thủ tục hải quan, cũng như rào cản trong lưu chuyển dữ liệu vận hành và chia sẻ thông tin xuyên biên giới.
Theo ông Sacha Dray, chuyên gia kinh tế Ngân hàng Thế giới (WB), ASEAN có thị trường gần 700 triệu dân, quy mô kinh tế khoảng 4.000 tỷ USD và mức độ hội nhập thương mại cao.
Tuy nhiên, trong tổng kim ngạch thương mại khoảng 3.000 tỷ USD hằng năm, thương mại giữa các nước thành viên chỉ chiếm khoảng 22%, thấp hơn đáng kể so với mức khoảng 60% của Liên minh châu Âu (EU).
Chuyên gia cho rằng, mức độ tham gia chuỗi giá trị khu vực chỉ chiếm khoảng 1/3 tổng mức độ tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của ASEAN, trong khi tỷ lệ tương ứng tại EU khoảng 70%.
Điều này cho thấy sản xuất của ASEAN còn phụ thuộc lớn vào thị trường và mạng lưới cung ứng bên ngoài, khiến khu vực dễ chịu tác động từ biến động thương mại quốc tế.
Chuyên gia cho rằng, khi thế giới chuyển sang sản xuất tiên tiến, ASEAN cần tìm cách ứng dụng phù hợp với điều kiện từng nền kinh tế. Cùng với công nghệ, các nước ASEAN phải tháo gỡ những trở ngại liên quan tiêu chuẩn sản phẩm, nguồn gốc hàng hóa và tính minh bạch. Những rào cản này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng kết nối nhà cung ứng, dù nhiều dòng thuế nội khối đã được xóa bỏ.
Vấn đề chuyển giao công nghệ cũng được các chuyên gia quan tâm. Theo đó, chuyên gia cho rằng, chuyển giao công nghệ cần đi cùng chuyển giao kiến thức. Bởi, người vận hành phải hiểu tiêu chuẩn, yêu cầu chất lượng và trách nhiệm trong từng công đoạn. Đây là nền tảng để doanh nghiệp đáp ứng các yêu cầu của chuỗi cung ứng quốc tế.
Ngoài ra, việc tăng cường liên kết, phát huy lợi thế bổ trợ giữa các thành viên ASEAN cũng cần tăng cường đẩy mạnh. Kết nối nguồn nguyên liệu, năng lực sản xuất linh kiện, bao bì và các công đoạn khác sẽ tạo thêm cơ hội hình thành chuỗi cung ứng khu vực, hỗ trợ doanh nghiệp mở rộng thị trường.
Phát biểu tại sự kiện, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh Nguyễn Công Vinh nhận định, các chuỗi giá trị đang được tổ chức lại, đặt ra yêu cầu tìm kiếm động lực tăng trưởng mới. Những vấn đề được trao đổi vượt ra ngoài phạm vi một địa phương, cần sự hợp tác của các nền kinh tế, tổ chức và cộng đồng doanh nghiệp.
Ông Nguyễn Công Vinh nhấn mạnh đến ba vấn đề: thứ nhất, trong một thế giới liên tục thay đổi, quy mô có thể giúp tồn tại vững chắc ngày hôm nay, nhưng khả năng thích nghi mới quyết định tồn tại đến ngày mai.
Thứ hai, không nền kinh tế nào tự mình xây dựng được tất cả: dữ liệu, công nghệ, vốn và nhân lực ngày càng phải được kết nối vượt qua biên giới và ranh giới ngành.
Thứ ba, các siêu đô thị, nơi tập trung dân cư, doanh nghiệp và tri thức, đang trở thành những chủ thể mới của hợp tác quốc tế, bên cạnh các quốc gia.
Theo ông Nguyễn Công Vinh, Thành phố Hồ Chí Minh vinh dự là đơn vị thiết kế, kiến tạo không gian cho những cuộc trao đổi này và mong đây là nơi cùng nhau định hình những khuôn khổ, sáng kiến và quan hệ đối tác mới, mà lợi ích được chia sẻ cho khu vực và rộng hơn thế.
