Hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu quả kiểm toán

Giá trị của kiểm toán cần được thể hiện qua khả năng nhận diện điểm nghẽn chính sách, nâng cao hiệu lực thực hiện kiến nghị và tạo chuyển biến thực chất trong quản lý, sử dụng nguồn lực công.

Củng cố nền tảng pháp lý

Tại Hội thảo quốc tế “Cơ quan Kiểm toán tối cao trong bối cảnh mới: Tầm nhìn, Thể chế và Đổi mới” do Kiểm toán nhà nước tổ chức, các tham luận cùng đặt ra yêu cầu gắn hoàn thiện khuôn khổ pháp lý với năng lực tổ chức thực hiện. Dù mô hình tổ chức khác nhau, các cơ quan kiểm toán tối cao (SAI) đều cần cơ chế đủ mạnh để bảo đảm tính độc lập, chất lượng kiểm toán và hiệu quả khắc phục sau kiểm toán.

Chia sẻ kinh nghiệm của Malaysia, Tổng Kiểm toán Dato Seri Wan Suraya Wan Mohd Radzi cho biết việc sửa đổi Luật Kiểm toán năm 2024 hướng tới mở rộng phạm vi kiểm toán, theo dõi dòng chảy nguồn lực công, chuẩn hóa hướng dẫn, tăng cường xử lý sai phạm nghiêm trọng và theo dõi kiến nghị. Theo bà, thẩm quyền và tính độc lập cần được bảo đảm đồng thời. Hiệu quả của một SAI còn thể hiện ở nguồn lực công được thu hồi và những cải thiện bền vững trong quản trị.

Trong khi đó, theo Chủ tịch Tòa Thẩm kế Hy Lạp Sotiria Ntouni, truyền thông chính thức, minh bạch được coi là yếu tố hỗ trợ củng cố niềm tin công chúng trước tác động của thông tin sai lệch. Từ kinh nghiệm của Hy Lạp, bà giới thiệu chiến lược giai đoạn 2026-2028 với năm trụ cột: tăng cường kiểm toán và trách nhiệm giải trình; mở rộng kết nối với các thiết chế; phát triển nguồn nhân lực; nâng cao hiệu quả quy trình; tăng cường minh bạch và khả năng tiếp cận thông tin.

Ở một góc độ khác, Chủ tịch Cơ quan Kiểm toán nhà nước Lào Viengthavisone Thephachanh nhấn mạnh tính độc lập về tổ chức, tài chính, nhân sự và hoạt động kiểm toán. Tổng Kiểm toán Cơ quan Kiểm toán quốc gia Campuchia Som Kim Suor chia sẻ định hướng giai đoạn 2027-2031, chú trọng chất lượng, độ tin cậy theo chuẩn mực nghề nghiệp, phân tích rủi ro, công nghệ số, đội ngũ và hạ tầng dữ liệu. Cả hai cùng quan tâm hoàn thiện cơ chế theo dõi kiến nghị.

Đối với Việt Nam, yêu cầu hoàn thiện thể chế gắn với việc phát huy vai trò kiểm toán trong thực thi các chủ trương lớn, chính sách vĩ mô, quy hoạch quốc gia và dự án quan trọng quốc gia. Tiến sĩ Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương đặt ra yêu cầu nhìn nhận hiệu quả kiểm toán không chỉ qua số tiền kiến nghị xử lý hay số lượng sai phạm được phát hiện, mà còn qua khả năng nhận diện những hạn chế mang tính hệ thống và hỗ trợ tháo gỡ điểm nghẽn trong thực thi chính sách.

Theo đó, kiểm toán cần làm rõ mối liên hệ giữa nguồn lực phân bổ với mục tiêu, kết quả và tác động phát triển; chú trọng tính kinh tế, hiệu lực, hiệu quả, trách nhiệm giải trình và bất cập trong tổ chức thực hiện. Phạm vi quan tâm bao gồm sự gắn kết giữa chiến lược, kế hoạch và ngân sách; đầu tư công; nợ và rủi ro tài khóa; khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số; vốn, tài sản công, tài nguyên, hạ tầng; các chương trình văn hóa, xã hội và quản lý nguồn lực sau sắp xếp bộ máy, phân cấp, phân quyền.

Từ những vấn đề lặp lại, kiểm toán cần phân tích nguyên nhân, cung cấp thông tin phản hồi để cơ quan có thẩm quyền xem xét hoàn thiện chính sách, pháp luật. Nhiệm vụ này phải được thực hiện trong khuôn khổ Hiến pháp, pháp luật và thẩm quyền của Kiểm toán nhà nước, bảo đảm độc lập, khách quan, gắn với trách nhiệm khắc phục.

Đổi mới từ dữ liệu và con người

Chuyển đổi số là nội dung xuyên suốt hội thảo, đặt ra yêu cầu thay đổi phương thức thu thập, phân tích bằng chứng và tổ chức công việc. Công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng đổi mới phương pháp, quản trị dữ liệu và năng lực kiểm toán viên.

Từ kinh nghiệm Ấn Độ, ông K. Sanjay Murthy đề xuất lộ trình bắt đầu bằng đánh giá mức độ sẵn sàng về dữ liệu, nhân lực, hạ tầng; triển khai thí điểm có mục tiêu; thể chế hóa mô hình hiệu quả để nhân rộng; đồng thời xây dựng năng lực và văn hóa sử dụng dữ liệu. Kiểm toán viên cần hiểu, phân tích, đặt câu hỏi và sử dụng phù hợp các công cụ, trên cơ sở giữ vững xét đoán chuyên môn.

Tiến sĩ Hà Thị Mỹ Dung, Phó Tổng Kiểm toán nhà nước nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện pháp lý, đổi mới phương pháp, phát triển hạ tầng dữ liệu và đội ngũ kiểm toán viên có năng lực. Định hướng là tăng cường kiểm toán dựa trên rủi ro, kiểm toán từ xa, kiểm toán liên tục dựa trên dữ liệu và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI); mở rộng kiểm toán hoạt động, môi trường, công nghệ thông tin và các lĩnh vực mới, nâng cao khả năng nhận diện rủi ro, phát hiện điểm nghẽn và đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn lực công.

Việc hình thành cơ sở dữ liệu kiểm toán kết nối với dữ liệu quốc gia và các cơ quan liên quan phải đi đôi với bảo đảm an toàn, an ninh mạng, chất lượng dữ liệu và kỹ năng số. Đây là điều kiện để giảm công việc thủ công, nâng cao năng lực phân tích, đánh giá dựa trên bằng chứng.

Kinh nghiệm Singapore cho thấy quyền tiếp cận thông tin phải gắn với đánh giá nguồn gốc, phương thức tổng hợp, tính toàn vẹn và giá trị sử dụng của dữ liệu; tuân thủ phân quyền, mục đích sử dụng và bảo mật. Trong khi đại diện Pakistan lưu ý kiểm toán từ xa cần quy trình chặt chẽ từ lập kế hoạch đến thu thập bằng chứng, lập hồ sơ, báo cáo. Tài liệu số, hình ảnh vệ tinh, báo cáo điện tử có thể hỗ trợ xác minh, nhưng việc kết hợp với kiểm tra trực tiếp phải dựa trên rủi ro, chất lượng bằng chứng và yêu cầu an ninh thông tin.

Những kinh nghiệm này cho thấy AI có thể hỗ trợ xử lý thông tin, phân tích rủi ro, nhận diện quan hệ dữ liệu, song trách nhiệm nghề nghiệp và xét đoán trên cơ sở bằng chứng, pháp luật, chuẩn mực vẫn thuộc về kiểm toán viên.

Đưa kiến nghị vào thực tiễn

Bên cạnh đổi mới thể chế và công nghệ, hiệu quả thực hiện kiến nghị kiểm toán được nhiều đại biểu đề cập như một yếu tố quan trọng quyết định giá trị thực tiễn của hoạt động kiểm toán. Phó Tổng Kiểm toán Cơ quan Kiểm toán quốc gia Trung Quốc Guo Xi chia sẻ kinh nghiệm tổ chức kiểm toán tập trung, bao phủ toàn diện, gắn phát hiện vấn đề với theo dõi, xác minh và xác định trách nhiệm khắc phục. Vụ việc vượt thẩm quyền được chuyển hồ sơ hoặc kiến nghị cơ quan chức năng xem xét, giải quyết theo quy định.

Đại diện Ai Cập cũng nhấn mạnh tính độc lập về chuyên môn, tài chính, hành chính phải gắn với trách nhiệm giải trình. Kết luận, kiến nghị cần dựa trên bằng chứng đầy đủ, phù hợp, tạo cơ sở cho cải cách và nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách. Theo đó, kiến nghị phải rõ nội dung, xác định trách nhiệm thực hiện, có cơ chế theo dõi và phối hợp giữa các cơ quan liên quan.

Phát biểu bế mạc hội thảo, Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa khẳng định các nguyên tắc cốt lõi của Tổ chức quốc tế các cơ quan kiểm toán tối cao (INTOSAI) trong Tuyên bố Lima và Tuyên bố Mexico về địa vị pháp lý, tính độc lập, quyền tiếp cận thông tin, trách nhiệm giải trình tiếp tục là nền tảng quan trọng để các SAI nâng cao năng lực, đổi mới hoạt động.

Từ kết quả hội thảo, Tổng Kiểm toán nhà nước đúc kết năm vấn đề trọng tâm. Trước hết là hoàn thiện thể chế, củng cố tính độc lập và uy tín trên nền tảng pháp lý vững chắc, gắn với chất lượng, hiệu quả thực chất; bảo đảm chuyên nghiệp, minh bạch, liêm chính.

Tiếp đó, đổi mới phương pháp theo hướng dựa trên rủi ro và bằng chứng, đẩy mạnh kiểm toán từ xa, sử dụng dữ liệu, AI và xây dựng cơ sở dữ liệu đồng bộ. Hoạt động kiểm toán cần làm rõ bản chất giao dịch, đánh giá tính kinh tế, hiệu lực, hiệu quả sử dụng nguồn lực công; kịp thời phát hiện, kiến nghị xử lý vi phạm, tham nhũng, lãng phí, tiêu cực theo quy định.

Định hướng thứ ba là phát huy vai trò trong hoạch định, giám sát chính sách, cung cấp bằng chứng phục vụ các chương trình, chiến lược phát triển. Tài nguyên, môi trường, biến đổi khí hậu, mục tiêu phát triển bền vững, chuyển đổi xanh, chuyển đổi số cần được quan tâm phù hợp. Báo cáo kiểm toán là nguồn thông tin hỗ trợ Quốc hội, Chính phủ và công chúng giám sát nguồn lực công.

Thứ tư, bảo đảm kiến nghị được thực hiện nghiêm túc, hiệu quả thông qua hoàn thiện cơ chế công khai kết quả, thực thi và xử lý hành vi không thực hiện theo quy định; tăng cường phối hợp Quốc hội, Chính phủ, cơ quan thanh tra, điều tra, tố tụng và các cơ quan liên quan. Thứ năm, đẩy nhanh chuyển đổi số gắn với phát triển nhân lực đủ năng lực chuyên môn, pháp lý, kỹ năng số, kiến thức công nghệ, giữ vững xét đoán nghề nghiệp.

Những định hướng này có ý nghĩa thiết thực trong quá trình xây dựng Chiến lược phát triển Kiểm toán nhà nước đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045 và sửa đổi, bổ sung Luật Kiểm toán nhà nước.