Từ yêu cầu thực tiễn đến hành động đột phá
Theo Báo cáo Chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII) 2026 của Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO), Việt Nam xếp thứ 43 trong số 139 quốc gia và nền kinh tế tăng một bậc so năm 2025 và tăng 16 bậc so năm 2016. Đáng chú ý, thứ hạng đầu ra đổi mới sáng tạo của Việt Nam tăng hai bậc lên vị trí 35.
Tuy nhiên, Việt Nam xếp thứ 54 về đầu vào đổi mới sáng tạo, thứ 64 về thể chế và thứ 79 về nguồn nhân lực và nghiên cứu. Khoảng cách giữa đầu vào và đầu ra cho thấy cần quan tâm hơn đến chất lượng các điều kiện hỗ trợ nghiên cứu, phát triển công nghệ và khả năng duy trì năng lực đổi mới sáng tạo trong dài hạn.
Ở góc độ doanh nghiệp, theo số liệu của Bộ Khoa học và Công nghệ, năm 2025, tỷ lệ doanh nghiệp thực hiện đổi mới sáng tạo đạt 34,6%, giảm so mức 38,8% năm 2024.
Những con số trên cho thấy, yêu cầu không chỉ là cải thiện thứ hạng quốc tế mà còn phải mở rộng năng lực đổi mới sáng tạo trong cộng đồng doanh nghiệp, nâng cao hiệu quả chuyển giao và ứng dụng công nghệ. Muốn vậy, cần khắc phục tình trạng nghiên cứu, sản xuất và thị trường chưa gắn kết chặt chẽ, đồng thời tạo điều kiện để các chủ thể tiếp cận công nghệ, nguồn vốn và đối tác phù hợp.
Theo ông Nguyễn Mai Dương, Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Bộ Khoa học và Công nghệ, ba trụ cột công nghệ chiến lược, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số có mối liên hệ gắn kết hữu cơ và không thể tách rời. Công nghệ chiến lược tạo ra năng lực mới; đổi mới sáng tạo biến tri thức công nghệ thành sản phẩm, quy trình, mô hình và giá trị mới trong thực tiễn; chuyển đổi số tạo hạ tầng để các kết quả được kết nối, mở rộng và lan tỏa nhanh hơn. Yêu cầu đặt ra hiện nay là phải chuyển mạnh từ nhận thức sang hành động, từ ý tưởng sang sản phẩm, từ nghiên cứu sang ứng dụng và thương mại hóa, từ mô hình đơn lẻ sang những kết quả có thể nhân rộng.
Kết nối hệ sinh thái, phát huy vai trò hạ tầng số
Trong mô hình liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp, doanh nghiệp giữ vai trò trực tiếp tổ chức sản xuất, tiếp cận thị trường và đưa công nghệ vào thực tiễn. Kết quả nghiên cứu chỉ có thể phát huy đầy đủ giá trị khi đáp ứng nhu cầu thực tế và có khả năng thương mại hóa.
Phân tích rõ điểm then chốt này, ông Nguyễn Trung Kiên, Phó Chủ tịch Hội đồng quản trị, Tổng Giám đốc Tập đoàn CNCTech, cho rằng: “Đổi mới sáng tạo phải đi vào thực chất, giải quyết được bài toán cụ thể và có khả năng thương mại hóa. Nhà nước có thể hỗ trợ từ nghiên cứu đến tạo sản phẩm mẫu nhưng để sản xuất hàng loạt và đưa sản phẩm ra thị trường thì doanh nghiệp giữ vai trò quyết định. Lợi thế của doanh nghiệp không chỉ ở hạ tầng chế tạo, nhà xưởng hay năng lực tạo mẫu mà còn nằm ở hệ thống nhà cung ứng, mạng lưới phân phối và kinh nghiệm về tiêu chuẩn chất lượng. Đây là nền tảng giúp chuyển hóa các ý tưởng nghiên cứu thành sản phẩm thương mại đủ sức cạnh tranh”.
Cùng với liên kết giữa các chủ thể, hạ tầng số mở ra phương thức kết nối thường xuyên, vượt khỏi khuôn khổ những sự kiện xúc tiến riêng lẻ. Trung tâm Hỗ trợ đổi mới, Cục Đổi mới sáng tạo, Bộ Khoa học và Công nghệ đã ra mắt Cổng thông tin hỗ trợ đổi mới sáng tạo (innovation.gov.vn) và Nền tảng kết nối đổi mới sáng tạo ISC (isc.arobid.com). Trong đó, nền tảng ISC được thiết kế để chuyển đổi các hoạt động xúc tiến, giao thương từ những sự kiện đơn lẻ thành mạng lưới kết nối thường trực tất cả các ngày trong năm trên môi trường số.
Theo ông Trần Văn Chín, Chủ tịch Công ty cổ phần công nghệ Arobid - đơn vị vận hành hạ tầng nền tảng ISC, điểm đột phá của nền tảng là ứng dụng dữ liệu và AI để tự động tìm kiếm, phân tích nhu cầu và đề xuất ghép nối phù hợp giữa doanh nghiệp, công nghệ, chuyên gia, viện nghiên cứu, trường đại học, startup và nhà đầu tư. “AI hỗ trợ tìm kiếm và ghép nối cơ hội hợp tác, giao dịch. Để nắm bắt những cơ hội đó, doanh nghiệp cần có hồ sơ năng lực số đáp ứng các tiêu chí “đúng, đủ, sạch, sống và đẹp”, đồng thời bố trí nhân sự chuyên trách theo dõi, phản hồi và chủ động kết nối trên môi trường số. AI gợi mở cơ hội, con người đánh giá, đàm phán và đưa ra quyết định cuối cùng”, ông Trần Văn Chín nhấn mạnh.
Ông Đặng Tùng Anh, Phó Giám đốc Trung tâm Công nghệ-Chính phủ số, Cục Chuyển đổi số Quốc gia, Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết: “Khung Kiến trúc tổng thể Quốc gia số xác lập cấu trúc thống nhất bốn lớp, ưu tiên nguyên tắc lấy dữ liệu làm trung tâm, ưu tiên trí tuệ nhân tạo (AI First) và chuyển từ quản lý bằng tài liệu sang quản trị, giám sát sự tuân thủ bằng dữ liệu thực tế”.
Có thể thấy yêu cầu của việc kết nối hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và phát triển hạ tầng số đòi hỏi sự triển khai đồng bộ. Một mặt, phải thúc đẩy doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào quá trình nghiên cứu, phát triển và ứng dụng công nghệ. Mặt khác, cần bảo đảm dữ liệu và các nền tảng số thật sự hỗ trợ chia sẻ thông tin, tìm kiếm đối tác và huy động nguồn lực.
Vị trí 43/139 trong GII 2026 là kết quả đáng ghi nhận nhưng thước đo quan trọng hơn vẫn là năng lực làm chủ công nghệ, mức độ đổi mới sáng tạo trong doanh nghiệp và khả năng chuyển hóa tri thức thành giá trị kinh tế. Khi các mắt xích từ nghiên cứu đến thị trường được kết nối hiệu quả, đổi mới sáng tạo mới có thể lan tỏa rộng hơn và đóng góp thiết thực cho phát triển đất nước.
