Cuốc xe đầu tiên và những “học phí” bất ngờ
Sau khi đã hoàn tất thủ tục để trở thành đối tác của một hãng xe ôm công nghệ chiếm thị phần lớn ở Việt Nam, tôi chờ trời sáng để bắt đầu ngày làm việc đầu tiên.
6 giờ 12 phút sáng.
Tiếng “ting” đầu tiên vang lên. Cuốc xe 3,7 km, giá 27 nghìn đồng. Tôi chạy gần một cây số đến điểm đón trên phố Nguyễn Trãi (Hà Nội).
Vị khách đầu tiên là một phụ nữ hơn 100 kg. Vừa ngồi lên xe, tay lái đã chao đảo, chiếc xe trĩu xuống. Qua vài đoạn đường, tôi mấy lần phải chống chân vì xe nghiêng hẳn. Chiếc lốp sau ép sát mặt đường, tôi đánh lái mà có cảm giác vành xe sắp lệch. Tôi tạt vào một cửa hàng xe máy, để bơm xe.
Người thợ cúi xuống nhìn chiếc lốp, ngẩng lên nhìn vị khách, rồi lại nhìn tôi, vẻ ái ngại. Sau cuốc xe mở hàng “nặng ký” theo đúng nghĩa đen, tôi ngồi thở.
Tiếng “ting” tiếp theo đã vang lên. 6 giờ 48 phút. Cuốc tiếp theo chỉ 18 nghìn đồng. Tôi đón khách ở quán cháo lòng, người đàn ông bước lên xe, nồng nặc hơi rượu, nhất quyết không đội mũ bảo hiểm, vì muốn “mát cái da đầu”. Tôi ngần ngừ không muốn chở, sợ bị phạt, anh ta thúc, trừng mắt vẻ đe dọa: “Có đi không thì bảo, cảnh sát giao thông bắt anh mày xin cho, biết anh là ai không?”.
Tôi buộc phải chạy. Đến ngã tư Láng Hạ cắt Nguyễn Chí Thanh, cảnh sát giao thông tuýt còi ra hiệu tôi dừng lại. Tôi bị phạt 400 nghìn đồng theo quy định, còn vị khách trước đó vài phút còn hùng hổ ra oai đã biến đi đâu mất. Cuốc xe thứ hai đã kết thúc theo cách không thể tệ hơn, tôi thẫn thờ tìm chỗ nghỉ dưới đường vành đai 3 để tránh nắng và trấn tĩnh lại.
Ở đó, có mấy tài xế mặt áo xe công nghệ cũng đang ngồi vật vờ chờ khách. Nhìn tôi, bác xe ôm tên Lâm bảo: “Mới vào nghề à”. “Sao bác biết?”, tôi hỏi. “Da còn trắng thế kia. Chạy nửa tháng nữa sẽ giống tôi”, bác Lâm quả quyết.
Tôi nhìn gương mặt bác đen sạm, thô ráp như phủ bụi đường. Nghe tôi kể hai cuốc đầu, bác Lâm cười: “Thường thôi. Mới vào nghề phải trả học phí.” rồi kéo ống quần, chỉ vào vết sẹo dài chạy dọc bắp đùi. “Cái này cũng là học phí. Có lần gần 12 giờ đêm, cố chạy thêm cuốc cuối, đang đi thì hoa mắt. Xe đổ, người văng xuống đường”. Bác phải vào viện, vay vài chục triệu đồng đóng tiền chữa trị. Ra viện, chiếc xe hỏng lại phải vay tiếp để sửa, rồi quay lại chạy trả nợ.
Điện thoại bác “ting” một tiếng. Một cuốc xe 12 nghìn đồng. Tôi bảo: “Ít thế, bác bỏ đi”. Bác lắc đầu: “Nghề này không có quyền từ chối, có còn hơn không. Bây giờ xe ôm công nghệ đông như kiến, mà kinh tế khó khăn, khách cắt giảm chi tiêu, nên hầu hết là chuyến ngắn. Có hôm cả ngày chỉ có 9 cuốc xe dưới 20 nghìn đồng, tôi chỉ dám ăn bánh mì không, uống nước lọc từ thiện dọc đường Hàng Bông”.
Từ 9h30 đến 11h trưa, đây là khoảng thời gian thấp điểm, phải “chạy rỗng” do nhu cầu đi lại giảm hẳn. Tôi chạy lòng vòng chờ khách, mãi đến 11h30 mới có đơn giao đồ ăn, tiền công khoảng 12 nghìn đồng. Tôi xếp hàng ở của hàng gà rán 15 phút mới nhận được đồ, vội đi ngay thì trời bất chợt đổ mưa. Tôi tạt vào đường, mua vội chiếc áo mưa giấy 15 nghìn đồng trùm lên đồ ăn. Tôi có thể ướt, nhưng đồ ăn phải khô và nóng ấm. Tôi lao đi từ phố Trần Duy Hưng sang Kim Mã, nhưng đường bỗng chốc tắc nghẹt lại.
11 giờ 58 phút. Khách gọi: “Sao lâu thế?” Tôi chỉ kịp nói đang mắc mưa, đường ùn tắc.
12 giờ 17 phút. Giao được hàng. Khách nhận đồ, vẻ mặt không vui. Vài phút sau, ứng dụng báo một đánh giá một sao. Bị khách hàng đánh giá mức này, đối với tài xế mới như tôi, có thể là một “thảm họa” vì nguy cơ bị khóa áp, bị kéo điểm trung bình xuống.
Nếu biết tôi đã chịu ướt để gói gà rán được khô trong mưa, khách có đánh giá một sao?
Những phận người sau “vùng xám” thuật toán
Tôi nghỉ dưới bóng râm của đường trên cao Khuất Duy Tiến. Hàng chục xe ôm mặc áo Grap, Bee... cũng đang dựng chân chống xe, trệu trạo nhai bánh mì. Tất thảy họ đều đen đúa và dáng vẻ mệt mỏi.
Ngồi thêm một lúc, nghe họ kể chuyện, tôi mới nhận ra ở đây có cả cử nhân đại học, công chức thất nghiệp, thậm chí một cựu phó phòng cơ quan nhà nước vừa nghỉ việc sau đợt tinh gọn, sáp nhập. Trung, người từng là phó phòng nói, xe ôm công nghệ là một “lối thoát” khá phù hợp: chịu khó chạy, thu nhập một tháng có thể ngang lương công chức, lại không phải sáng chiều quẹt vân tay, thời gian hoàn toàn linh hoạt. Nhưng sự linh hoạt ấy có giá đắt. Trung nói: “Chạy 8 tiếng/ngày, thu nhập chỉ khoảng 6-7 triệu đồng/tháng, chưa trừ xăng, sửa xe. Muốn thu nhập tương đương người làm đủ 8 tiếng ở doanh nghiệp, phải chạy gấp đôi, thậm chí gấp ba thời gian”.
Hòa chạy Grab. Nếu trước đây tài xế thường nhận khoảng 70-75% giá cước, thì nay, theo trải nghiệm của Hòa, tỷ lệ thực nhận thay đổi theo từng chuyến, có cuốc chỉ còn khoảng 50-60%. Từ khi áp dụng cơ chế phí sử dụng ứng dụng linh động, số tiền tài xế nhận được không còn cố định theo một tỷ lệ chung. Một cuốc xe ngắn, giá thấp có thể chỉ mang lại khoản thu rất ít sau khấu trừ.
Từ ngày 28/4/2026, GrabBike còn áp dụng phí nền tảng 3 nghìn đồng. Khoản phí này khác với phí sử dụng ứng dụng linh động, nhưng càng khiến việc tính toán thu nhập thực nhận sau mỗi cuốc trở thành mối quan tâm của tài xế.
Hòa mở điện thoại, cho tôi xem diễn đàn hơn 312 nghìn tài xế. Những bài đăng nối nhau: có người kể chạy 5 tiếng, doanh thu chưa tới 150 nghìn đồng.
Cả chục người ngồi nghỉ trưa ven đường mà tâm trí đang để vào chiếc điện thoại, chờ một tín hiệu có khách gọi. Nhưng bao giờ có khách và giá trị cuốc xe thế nào, tất cả phụ thuộc vào thuật toán của các hãng xe công nghệ. Thuật toán tự động theo dõi, áp dụng tỷ lệ nhận hoặc hủy bỏ cuốc và đưa ra án phạt hoặc khóa tài khoản mà các tài xế không có cơ hội đối thoại.
Thuật toán “nổ” cuốc xe ở đâu, tài xế buộc phải có mặt. Việc từ chối hoặc hủy cuốc có thể ảnh hưởng đến tỷ lệ nhận chuyến, điều kiện hưởng thưởng và khả năng nhận cuốc tiếp theo, nhưng tài xế không phải lúc nào cũng hiểu rõ cơ chế này.
Nhưng thuật toán vận hành thế nào, đó vẫn là một “vùng xám” với các tài xế. Họ chỉ biết nếu điện thoại ngừng tiếng ting, bánh xe ngừng quay, sẽ bị đứt nguồn sống. Vì thế, họ cố hết sức để chạy. Hòa cho biết, có nhiều lần buồn tiểu khủng khiếp mà vẫn phải nhịn cho kịp cuốc xe, không bị phạt. Những chuyện ấy thuật toán không hề biết.
Tôi vẫn ám ảnh giọt nước mắt của chị Lê Thị Tuyết Hoa, 35 tuổi, một tài xế Grab. Tám năm trước, khi con gái đầu lòng vào mẫu giáo, cứ trường gọi báo con ốm là chị lại phải xin nghỉ làm. Chị tìm đến xe ôm công nghệ vì một điều tưởng rất giản dị: “Tôi cần công việc linh hoạt để vừa làm vừa lo cho con”. Những ngày đầu, nghề cho chị đúng sự chủ động ấy. Nhưng càng chạy lâu, chị càng khó tắt ứng dụng. Từ chối, hủy cuốc nhiều có thể ảnh hưởng số chuyến, tiền thưởng. Có hôm gần giờ đón con, ứng dụng điều một cuốc đi xa, chị muốn hủy cũng không dám.
Mang thai tháng thứ bảy, bụng đã nặng, hơi thở khó nhọc, chị vẫn chạy ít nhất 10 tiếng mỗi ngày để giữ thu nhập hơn 10 triệu đồng. “Tôi cố chạy thêm để dành một khoản chờ ngày sinh. Làm công nhân còn có bảo hiểm, có chế độ thai sản. Giờ chạy xe không có gì, nên phải ráng...”. Giọng chị nghẹn lại.
Điện thoại “nổ” một đơn giao hàng chè đỗ xanh, tôi vội vã lên xe. Giao hàng ở khu tập thể Thành Công, gần đường Nguyên Hồng, nhưng gọi mãi không thấy khách xuống nhận. Đi cũng dở, ở không xong, cốc chè bắt đầu tan đá. Mấy cốc chè đã bỏ tiền ứng trước, nếu bị “bom” tôi bị mất công sức chạy xe, bị “giam” khoản tiền ứng. Dù các hãng xe có chính sách hỗ trợ hoàn tiền cho đơn hàng bị “bom”, quy trình thủ tục lại đòi hỏi tài xế phải mang hàng về văn phòng công ty, chụp ảnh xác minh, điền biểu mẫu và chờ đợi nhiều ngày...
22 giờ đêm. Tôi đã gần như cạn kiệt năng lượng sau khi chạy thêm ba cuốc nữa và dừng xe ở cây xăng để đổ. Xăng vừa lên, 100 nghìn mới đầy bình. Phép tính sơ bộ cho thấy số tiền thu nhập trong ngày chưa đủ bù khoản phạt 400 nghìn đồng.
Phía sau lưng tôi, một bác tài xế già mặc áo đang chờ đổ xăng. Tôi nhận ra bác Lâm, bàn tay nhăn nheo đang xếp lại mấy tờ tiền lẻ. “Sao bác không nghỉ đi, muộn rồi”, bác Lâm lắc đầu: “Hôm nay kém, phải cố cho đủ chỉ tiêu...”. Tôi định nhắc: “Lần trước bác chạy cố đến 12 giờ thì hoa mắt bị tai nạn đó”. Nhưng bác nổ máy, khuất dần trong dòng xe đêm.
Điện thoại tôi lại “ting”.
