Hội nghị cấp cao MERCOSUR năm 2023, họp tại thành phố Rio de Janeiro của Brazil hôm 7/12, đã chứng kiến bước phát triển mới của khối kinh tế gồm Argentina, Brazil, Paraguay và Uruguay, khi chính thức kết nạp thành viên mới là Bolivia và ký kết FTA giữa MERCOSUR và Singapore. Tuy nhiên, Hội nghị đã không thể công bố kết thúc cuộc đàm phán kéo dài 23 năm về FTA giữa MERCOSUR và EU, mở ra thị trường chung cho hơn 700 triệu người dân ở hai khu vực.
Là đối tác liên kết của MERCOSUR từ năm 1998, đến năm 2015, Bolivia chính thức ký Nghị định thư gia nhập tổ chức liên kết kinh tế khu vực này. Bolivia có 4 năm tới để điều chỉnh chính sách thuế xuất nhập khẩu phù hợp các quy định của MERCOSUR, trước khi La Paz có quyền bỏ phiếu về các quyết định của khối. Với việc kết nạp thêm Bolivia, quốc gia có trữ lượng khí đốt và lithium lớn, MERCOSUR mở rộng thị trường từ 283 lên 295 triệu dân.
Sự kiện ký kết FTA MERCOSUR-Singapore đánh dấu mốc đầu tiên sau 12 năm MERCOSUR đạt được thỏa thuận thương mại với một đối tác ngoài khối. Trao đổi thương mại giữa MERCOSUR và Singapore đạt khoảng 10 tỷ USD năm 2022. Với Brazil, Singapore là thị trường xuất khẩu lớn thứ 7 trên thế giới, thứ 2 tại châu Á, kim ngạch năm 2022 đạt 8,4 tỷ USD. Brazil nhấn mạnh, FTA sẽ mở ra cơ hội thương mại và đầu tư giữa MERCOSUR với khu vực Đông Nam Á nhiều tiềm năng, giúp đa dạng hóa dòng chảy thương mại và thúc đẩy không gian xây dựng chính sách vì lợi ích chung.
Trong khi đó, các nhà lãnh đạo MERCOSUR đã không đưa ra kết luận cuối cùng hướng tới ký kết FTA với EU. Ngay trước thềm Hội nghị Rio de Janeiro, các bên công bố tuyên bố chung với nội dung: Tiến bộ đáng kể đã đạt được trong những tháng gần đây và các bên hy vọng nhanh chóng thống nhất được thỏa thuận phù hợp tính chất chiến lược của mối quan hệ song phương, cũng như vai trò quan trọng của hai bên đóng góp giải quyết những thách thức toàn cầu, nhất là trong lĩnh vực phát triển bền vững, giảm bất bình đẳng và thúc đẩy chủ nghĩa đa phương.
Tuyên bố trên đồng nghĩa FTA giữa MERCOSUR và EU chưa thể được ký kết. Một phần lý do là sự thay đổi chính phủ tại Argentina, chỉ ba ngày sau Hội nghị Rio de Janeiro. Chính phủ mãn nhiệm của Argentina tuyên bố không tham gia ký kết FTA giữa MERCOSUR và EU, vì cho rằng thỏa thuận này tác động tiêu cực đến ngành công nghiệp và xuất khẩu nông sản của Argentina. Việc Argentina tiếp tục đàm phán và ký kết FTA được chuyển giao cho chính quyền mới của Tổng thống Javier Milei, người chính thức điều hành Argentina từ tuần này.
FTA chưa được ký kết không chỉ vì Argentina. Tiến trình đàm phán kéo dài và gặp nhiều trắc trở, chủ yếu do nhiều vấn đề còn khúc mắc giữa hai bên, nhất là trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường. MERCOSUR và EU khởi động đàm phán từ năm 1999. Nỗ lực ký FTA đầu tiên thất bại vào tháng 10/2004. Từ đó, do bối cảnh quốc tế có nhiều thay đổi, chủ nghĩa dân túy và bảo hộ trỗi dậy, đến năm 2019, MERCOSUR và EU mới đạt được thỏa thuận khung về FTA.
Thỏa thuận khung từng được đánh giá là bước đột phá, hướng tới sự đồng thuận hoàn toàn và ký kết FTA nhân dịp Hội nghị cấp cao MERCOSUR năm 2023. Tuy nhiên, những ý kiến phản đối vẫn quyết liệt ở cả hai bờ Đại Tây Dương. Một số nước EU, đặc biệt là Pháp, tiếp tục lo ngại về làn sóng hàng hóa giá rẻ tràn vào châu Âu, nhất là sản phẩm nông nghiệp. Các nước Nam Mỹ lo ngại về những yêu cầu khắt khe về môi trường. Chương trình nghị sự xanh mới của EU cũng tạo thêm rào cản cho thỏa thuận…
FTA giữa MERCOSUR và EU được kỳ vọng tạo ra một thị trường chung với hơn 700 triệu dân, chiếm khoảng một phần tư GDP thế giới và trao đổi thương mại song phương đạt 100 tỷ USD mỗi năm. Tuy nhiên, cơ hội ký FTA trong năm 2023, đánh dấu nỗ lực của Brazil trong Năm Chủ tịch MERCOSUR và Tây Ban Nha trên cương vị Chủ tịch luân phiên EU, đang dần khép lại.
