Những năm 80 của thế kỷ 20, Quân đội nhân dân Việt Nam hằng mơ ước có được một lực lượng tàu ngầm hiện đại, bởi đây là binh chủng đặc biệt tinh nhuệ, có vai trò chiến lược quan trọng trong bảo vệ chủ quyền, an ninh biển đảo thông qua các hoạt động bí mật, bất ngờ tấn công mục tiêu; tạo sức mạnh răn đe đối phương cả trong thời chiến lẫn thời bình.
Từng bước hiện thực hóa khát vọng đó, một số cán bộ, thủy thủ hải quân ưu tú đầu tiên được biết đến với tên gọi Hải đội 182 đã được cử đi đào tạo chuyên ngành tàu ngầm tại Liên Xô (trước đây). Tháng 9/2011, Trung tâm 650 thuộc Học viện Hải quân Liên Bang Nga tổ chức khai giảng khóa đào tạo học viên tàu ngầm lớp Kilo 636 đầu tiên cho Hải quân Việt Nam. Trung tá Phạm Hải Đăng, thuyền trưởng tàu HQ- 185 Khánh Hòa nhớ lại: “Trải qua rất nhiều khó khăn, nhất là ngôn ngữ, chúng tôi luôn tự giác học tập cùng quyết tâm cao nhất. Với mô hình “ngày điểm 5”, “tuần điểm 5”; từng học viên đã nêu cao tinh thần trách nhiệm, nỗ lực, chăm chỉ học tập hoàn thành khóa học”.
Sau bao nhiêu năm chờ đợi, ngày 23/5/2013, tại Hải Phòng, Quân chủng Hải quân công bố quyết định thành lập Phòng Tàu ngầm trực thuộc Bộ Tham mưu Hải quân, đánh dấu bước phát triển mới trong lộ trình xây dựng Hải quân nhân dân Việt Nam chính quy, tinh nhuệ, hiện đại. Tiếp đó, ngày 29/5/2013, tại Căn cứ quân sự Cam Ranh, Quân chủng Hải quân long trọng tổ chức Lễ công bố Quyết định của Bộ Quốc phòng về việc thành lập Lữ đoàn tàu ngầm 189 trực thuộc Quân chủng Hải quân, với nhiệm vụ huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu, hiệp đồng cùng các lực lượng bảo vệ chủ quyền biển, đảo của Tổ quốc.
Sự ra đời Lữ đoàn tàu ngầm cấp chiến dịch đầu tiên của Hải quân nhân dân Việt Nam là kết quả từ tầm nhìn chiến lược của Đảng, Nhà nước, Quân ủy Trung ương và Bộ Quốc phòng đối với sự nghiệp bảo vệ chủ quyền biển, đảo trong tình hình mới; là mong ước, trăn trở từ rất lâu của các thế hệ cán bộ, chiến sĩ Hải quân và cũng là của toàn Đảng, toàn quân, toàn dân ta.
Ngày 3/1/2014, quân dân cả nước vui mừng đón tàu ngầm hiện đại Kilo 636 đầu tiên về nước, đó là tàu HQ-182 Hà Nội. Rồi tin vui nối tiếp những tin vui. Lần lượt, tổng số sáu tàu ngầm lớp Kilo 636 thực hiện theo hợp đồng ký kết giữa Việt Nam và Nga đã được đưa vào đội hình chiến đấu của Quân chủng Hải quân nhân dân Việt Nam. Lực lượng này trở thành cánh sao biển thứ năm trong năm cánh sao biển của Quân chủng Hải quân, gồm tàu mặt nước, tàu ngầm, không quân hải quân, hải quân đánh bộ và tên lửa bờ. Cũng với sự kiện này, Việt Nam đã có khả năng triển khai quân đội ở cả bốn mặt trận: Trên đất liền, trên biển, trên không và cả trong lòng biển. Truyền thông quốc tế lúc ấy bình luận rằng, sự kiện Nga bàn giao cho Việt Nam những chiếc tàu ngầm Kilo là “bước tiến khổng lồ” đối với một quốc gia Đông Nam Á trong việc nâng cao năng lực phòng thủ.
“Hoạt động trong môi trường đặc thù dưới lòng biển sâu, nhiều ngày liên tục không nhìn thấy ánh sáng mặt trời, không có kết nối internet, sóng điện thoại, ti-vi…, bộ đội phải có tâm lý và bản lĩnh vững vàng. Chúng tôi luôn cố gắng phát huy nét văn hóa đặc trưng của lực lượng tàu ngầm: Vinh dự-Trách nhiệm; Lịch thiệp- Kỷ cương; Đoàn kết-Khiêm nhường; Kiên cường-Quyết thắng”, Trung tá Nguyễn Trọng Hồng, Chính trị viên tàu HQ- 184 Hải Phòng chia sẻ.
Nhiệm vụ đòi hỏi mỗi thành viên trên tàu phải quyết tâm cao, nỗ lực rèn luyện để vượt qua thử thách về tâm lý và thể lực, nắm bắt kỹ thuật và thao tác thành thạo các trang bị được phân công phụ trách. Trong lòng biển, chỉ một sự cố nhỏ cũng có thể dẫn đến hậu quả lớn. Không rèn luyện thật tốt, nắm bắt thành thạo, phối hợp ăn ý… sẽ dẫn tới những tình huống không mong muốn, gây ra sự cố cho toàn tàu. Vì thế, các chiến sĩ phải phối hợp thật hoàn hảo, chính xác để vận hành một cỗ máy hiện đại, phức tạp trong lòng biển sâu.
Chính điều kiện hoạt động đặc thù, đầy thách thức đó đã đặt ra một yêu cầu cấp thiết: Phải xây dựng được đời sống văn hóa tinh thần phù hợp, lành mạnh và có chiều sâu. Đọc sách là hoạt động được đông đảo cán bộ, thủy thủ ưu tiên lựa chọn. Trung tá Hà Văn Tý, Phó Chính ủy Lữ đoàn 189 cho biết: “Xây dựng văn hóa đọc không chỉ nhằm xây dựng đời sống văn hóa tinh thần mà còn trực tiếp góp phần nâng cao chất lượng tổng hợp, sức mạnh chiến đấu của đơn vị. Thông qua đó, nhận thức, bản lĩnh chính trị và trình độ chuyên môn bộ đội được nâng cao, làm chủ vững chắc vũ khí trang bị kỹ thuật hiện đại, hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được giao”.
Giữa lòng đại dương, nơi chỉ có tiếng máy rì rầm cùng sự tĩnh lặng đặc trưng, những trang sách vẫn đều đặn được lật mở mỗi ngày. Lữ đoàn 189 gắn văn hóa đọc với phong trào thi đua quyết thắng, với việc học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh thông qua mô hình “Mỗi ngày một lời Bác Hồ dạy” bằng 3 thứ tiếng (Việt, Nga, Anh) và công tác giáo dục pháp luật với mô hình “Mỗi ngày một điều luật, mỗi tuần một tình huống pháp luật”. Qua trang sách, bộ đội tàu ngầm không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn tự soi, sửa, hoàn thiện bản thân theo chuẩn mực “Bộ đội Cụ Hồ-Người chiến sĩ Hải quân”.
Vượt qua những khó khăn, thử thách, qua gần 15 năm xây dựng, phát triển và trưởng thành, năm 2025, những người lính đặc biệt trong đơn vị đặc biệt ấy được phong tặng danh hiệu Đơn vị Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
