Là dự án trọng điểm quốc gia mang ý nghĩa chiến lược đối với an ninh năng lượng, Dự án Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 tại xã Phước Dinh đang bước vào giai đoạn quyết định. Tuy nhiên, phía sau yêu cầu tiến độ khẩn trương là nhiều vướng mắc trong công tác giải phóng mặt bằng, nhất là việc xác minh nguồn gốc đất, quy chủ sử dụng và xác định hạn mức bồi thường. Những “điểm nghẽn” này nếu không sớm được tháo gỡ sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến mục tiêu khởi công dự án theo chỉ đạo của Chính phủ.
Những nút thắt ngày càng phức tạp
Theo kế hoạch của Ủy ban nhân dân tỉnh Khánh Hòa, chậm nhất đến ngày 30/6/2026 phải hoàn thành 100% công tác giải phóng mặt bằng để bàn giao cho chủ đầu tư. Nhưng đến nay, tiến độ vẫn chưa đạt yêu cầu khi phần lớn khối lượng còn lại đều là những hồ sơ có tính chất pháp lý phức tạp.
Dự án Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 có khoảng 1.129 trường hợp bị ảnh hưởng trên diện tích 515ha. Trong đó, khu vực xây dựng nhà máy có khoảng 1.000 trường hợp với hơn 449ha; khu tái định cư có 129 trường hợp với hơn 65ha.
Đến cuối tháng 6, xã Phước Dinh đã xác minh nguồn gốc đất cho 1.074 trường hợp, đạt hơn 95%; lập phương án bồi thường cho 852 trường hợp với khoảng 392ha; niêm yết phương án đối với 447 trường hợp, trình thẩm định 321 trường hợp. Địa phương cũng hoàn thành di dời 570 ngôi mộ và giải ngân khoảng 737 tỷ đồng, tương đương 44% kế hoạch vốn.
Dù vậy, theo ông Nguyễn Minh Tuấn, quyền Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Phước Dinh, phần việc còn lại chính là phần khó nhất. Nhiều hồ sơ phải xác minh quá trình sử dụng đất kéo dài nhiều năm; việc quy chủ, xác định nguồn gốc và hạn mức bồi thường phát sinh nhiều cách hiểu khác nhau giữa các cơ quan chuyên môn.
Đáng chú ý, dự án từng gián đoạn gần 15 năm khiến tình trạng sử dụng đất trong vùng quy hoạch có nhiều biến động. Không ít trường hợp chuyển nhượng, chuyển mục đích sử dụng đất qua nhiều thời kỳ nhưng hồ sơ pháp lý chưa đầy đủ; nhiều diện tích đất nông nghiệp không được canh tác thường xuyên do thiếu hệ thống thủy lợi, dẫn đến khó xác định điều kiện “sử dụng đất ổn định” theo quy định của pháp luật để làm căn cứ bồi thường.
Bên cạnh đó, hai nhóm chính sách hỗ trợ đối với các trường hợp sử dụng đất có nguồn gốc lấn chiếm vẫn chưa được Chính phủ ban hành, khiến địa phương gặp nhiều khó khăn trong việc vận động người dân bàn giao mặt bằng, nhất là tại khu tái định cư rộng khoảng 52ha.
Một thực tế khác cũng đang làm phức tạp thêm công tác giải phóng mặt bằng là tình trạng phân lô, tách thửa trái phép hoặc kê khai hiện trạng nhà ở không đúng thực tế nhằm trục lợi chính sách bồi thường. Vừa qua, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Khánh Hòa đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can và bắt tạm giam bốn đối tượng về hành vi vi phạm quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất, gây thiệt hại ngân sách Nhà nước nhiều tỷ đồng. Vụ việc cho thấy yêu cầu phải kiểm soát chặt chẽ, bảo đảm công khai, minh bạch trong toàn bộ quá trình bồi thường, giải phóng mặt bằng rất cấp thiết.
Quyết liệt tháo gỡ để bảo đảm tiến độ
Thực tiễn cho thấy những vấn đề tồn tại trong công tác quản lý đất đai qua nhiều năm tại địa phương đã bộc lộ rõ khi dự án bước vào giai đoạn triển khai. Tình trạng mua bán, sang nhượng, lấn chiếm đất công, đất rừng phòng hộ chưa được kiểm soát chặt chẽ trước đây đang trở thành những “nút thắt” lớn đối với công tác giải phóng mặt bằng hiện nay.
Để khơi thông các vướng mắc, xã Phước Dinh đang phối hợp các sở, ngành và chủ đầu tư rà soát từng nhóm hồ sơ, ưu tiên giải quyết các trường hợp đã đủ điều kiện chi trả bồi thường; đồng thời tập trung tháo gỡ những hồ sơ có tính chất pháp lý phức tạp.
Địa phương đã tổ chức nhiều cuộc họp chuyên đề nhằm xin ý kiến về việc quy chủ sử dụng đất, xác định hạn mức bồi thường và hoàn thiện phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.
Cùng với đó, Sở Nông nghiệp và Môi trường đã làm việc với Cục Quản lý đất đai (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) để xin hướng dẫn đối với các nội dung còn có cách hiểu khác nhau trong quá trình thực hiện. Theo thống nhất, Cục Quản lý đất đai sẽ tham mưu Bộ ban hành văn bản hướng dẫn làm cơ sở pháp lý để địa phương triển khai.
Tuy nhiên, nhiều “điểm nghẽn” cốt lõi đến nay vẫn chưa có hướng dẫn cụ thể. Xã Phước Dinh kiến nghị Ủy ban nhân dân tỉnh tiếp tục báo cáo, xin ý kiến trực tiếp từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhằm thống nhất cách áp dụng pháp luật, hạn chế rủi ro pháp lý và tránh phát sinh khiếu kiện sau này. Đồng thời, địa phương cũng đề xuất xem xét gia hạn tiến độ hoàn thành công tác giải phóng mặt bằng để bảo đảm việc thực hiện đúng quy định, chặt chẽ và không gây thất thoát ngân sách.
Theo ông Trịnh Minh Hoàng, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Khánh Hòa, những vướng mắc về cơ chế, chính sách mà tỉnh kiến nghị với Trung ương cơ bản đã được tháo gỡ. Song, “lực cản” lớn nhất hiện nay vẫn là việc xác minh nguồn gốc, quy chủ đất để thực hiện bồi thường, giải phóng mặt bằng.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh yêu cầu xã Phước Dinh tiếp tục rà soát toàn diện các hồ sơ còn tồn đọng, tập trung giải quyết dứt điểm những “điểm nghẽn” trước mắt; đồng thời tăng cường kiểm tra, xử lý nghiêm các hành vi lợi dụng chính sách, mở rộng trái phép đối tượng được bồi thường. Công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư phải được thực hiện theo tinh thần “làm nhanh, làm kỹ, làm đúng”, vừa bảo đảm tiến độ dự án, vừa bảo đảm quyền lợi hợp pháp của người dân và sự nghiêm minh của pháp luật.
Trong bối cảnh Dự án Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 mang ý nghĩa đặc biệt đối với chiến lược phát triển năng lượng quốc gia, việc tháo gỡ kịp thời các vướng mắc về giải phóng mặt bằng là yêu cầu cấp bách của địa phương; đồng thời là điều kiện tiên quyết để dự án sớm được khởi công, tạo động lực phát triển mới cho Khánh Hòa và khu vực Nam Trung Bộ.
