Giữa cái nắng tháng Bảy như đổ lửa, Nghĩa trang Liệt sĩ Vô Tranh và Nghĩa trang Liệt sĩ Cổ Lũng, xã Vô Tranh, tỉnh Thái Nguyên, với pa-lăng xích, máy cắt đá, nhịp làm việc khẩn trương của cán bộ, chiến sĩ Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh cùng lực lượng dân quân địa phương vẫn không ngơi nghỉ.
Nếu công đoạn khai quật, lấy mẫu ADN có thể thực hiện khoảng 30 phần mộ mỗi ngày thì để hoàn nguyên chừng ấy phần mộ phải mất gần ba ngày liên tục. Đó là phần việc không thể đẩy nhanh bằng sức người hay máy móc, bởi chỉ một sai sót nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến sự nguyên vẹn của phần mộ.
Từ ngày 16/7, các đơn vị triển khai khai quật, lấy mẫu hài cốt tại 191 phần mộ ở Nghĩa trang Liệt sĩ Vô Tranh. Sau khi hoàn thành việc lấy mẫu, toàn bộ phần mộ đều được hoàn nguyên theo đúng hiện trạng ban đầu, bảo đảm yêu cầu kỹ thuật, mỹ quan và sự trang nghiêm của nghĩa trang.
"Ở công đoạn hoàn nguyên, chúng tôi xác định nhanh đến đâu cũng phải chính xác đến đó", Thượng tá Nguyễn Ngọc Lâm, Phó Chủ nhiệm Chính trị Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Thái Nguyên vừa gạt mồ hôi túa trên trán vừa nhấn mạnh.
Theo chân Trung tá Giá Văn Thẳng, Ban Chính sách, Phòng Chính trị, Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Thái Nguyên mới cảm nhận hết sự tỉ mỉ của những người lính trong từng thao tác. Để hoàn nguyên một phần mộ phải trải qua nhiều công đoạn liên hoàn, từ đưa nắp mộ về đúng vị trí, ghép đá chân mộ, trát mạch đến chỉnh sửa toàn bộ bề mặt.
Mỗi người phụ trách một phần việc, nhưng mọi thao tác đều phải phối hợp nhịp nhàng. Chỉ một người làm sai cũng có thể khiến cả quá trình phải thực hiện lại từ đầu.
Trầm ngâm nhìn những hàng mộ vừa được hoàn nguyên ngay ngắn, Trung tá Giá Văn Thẳng chia sẻ: "Đối với chúng tôi, mỗi mẫu ADN được lấy đi đều là một hy vọng. Hy vọng sẽ có thêm một liệt sĩ được gọi đúng tên, thêm một gia đình sau nhiều năm mòn mỏi chờ đợi sẽ tìm lại được thông tin người thân. Vì thế, hoàn nguyên từng phần mộ không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà còn là trách nhiệm, là sự tri ân của thế hệ hôm nay đối với những người đã hy sinh vì Tổ quốc".
Khó khăn nhất là đưa phần nắp mộ nặng khoảng 400kg trở về đúng vị trí. Thiếu tá Dương Thành Lâm, Ban Chính sách, Phòng Chính trị, Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh cho biết, năm cán bộ, chiến sĩ cùng điều khiển pa-lăng xích, thống nhất từng nhịp kéo, từng nhịp hạ. Chỉ cần một người lệch nhịp, khối bê-tông có thể nghiêng hoặc va đập gây nứt vỡ.
Sau đó là công đoạn ghép đá quanh chân mộ. Do địa hình nghĩa trang nằm trên triền đồi, chỉ một mặt tiếp xúc với nền đất, ba mặt còn lại đều phải đo, cắt, mài đá chính xác đến từng mi-li-mét để bảo đảm phần mộ cân bằng, ngay ngắn như trước khi khai quật.
Mỗi viên đá đều được đo, cắt trước rồi đánh dấu theo đúng vị trí. Không chỉ đòi hỏi sự khéo léo, công việc còn cần sự kiên trì và tinh thần trách nhiệm cao, bởi bất cứ sai lệch nào cũng phải tháo ra làm lại.
Những tấm đá granite ốp mặt mộ đều được khai thác từ một mỏ đá ở Ninh Bình đã ngừng hoạt động nhiều năm. Để tìm đúng chủng loại, Thiếu tá Dương Thành Lâm phải báo cáo chỉ huy, liên hệ với nhiều đại lý trên cả nước, gom góp từng lô đá còn sót lại trong kho.
Hơn mười đại lý mới đủ khoảng 350m² đá phục vụ hoàn nguyên. Chính vì vậy, mỗi nhát cắt, mỗi đường mài đều được thực hiện hết sức cẩn trọng để không lãng phí một viên đá nào, góp phần bảo đảm tiến độ chung của chiến dịch.
Công việc trát mạch, ghép đá mặt mộ là khâu nhẹ nhàng nhất trong hoàn nguyên nhưng đòi hỏi sự kiên nhẫn và tập trung tuyệt đối. Chiến sĩ dân quân Hoàng Văn Hưởng, xóm Phú Hòa, xã Vô Tranh cho biết: "Chỉ khi các đường ghép thẳng, mặt đá phẳng, phần mộ trở lại nguyên vẹn như trước, chúng em mới yên tâm. Sau mỗi ngày làm việc, nhìn những hàng mộ ngay ngắn, em thấy mình đã góp được một phần nhỏ bé vào việc tri ân các anh hùng liệt sĩ".
"Chúng em đều mong hoàn thành việc hoàn nguyên 191 phần mộ trước ngày 3/8 để các bước giám định ADN được triển khai sớm hơn. Hy vọng sẽ có thêm nhiều gia đình được đón nhận thông tin về liệt sĩ sau bao năm mong ngóng", chiến sĩ dân quân Trần Nhật Quân, xóm Phú Hồng xúc động nói.
Cũng như trên khắp cả nước, ở Nghĩa trang Liệt sĩ Vô Tranh và Cổ Lũng, đẩy nhanh Chiến dịch 500 ngày bên cạnh tiến độ là sự kiên nhẫn, chính xác và trách nhiệm của những người lính hôm nay. Dưới cái nắng bỏng rát, những đôi bàn tay lấm bụi đá vẫn lặng lẽ nâng niu từng phần mộ, gìn giữ sự trang nghiêm của nơi yên nghỉ các Anh hùng liệt sĩ. Mỗi phần mộ được hoàn nguyên không chỉ khép lại một công đoạn kỹ thuật mà còn gửi gắm niềm tin vào kết quả giám định ADN, nối dài hy vọng để thêm nhiều liệt sĩ được trở về với đúng tên tuổi của mình.
