...Nhờ đó, sản lượng cà-phê hằng năm tăng cao, đóng góp quan trọng vào kim ngạch xuất khẩu nông sản và phát triển kinh tế-xã hội.
Sau sáp nhập, Lâm Đồng có diện tích cà-phê lớn nhất nước với hơn 323 nghìn ha. Cà-phê đã trở thành cây trồng chủ lực, giữ vị trí đặc biệt trong cơ cấu nông nghiệp của tỉnh. Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, sau 5 năm triển khai chương trình tái canh và ghép cải tạo, có gần 46 nghìn ha cà-phê kém hiệu quả được thay thế bằng giống mới bước đầu đem lại kết quả vượt trội, năng suất và chất lượng được nâng lên rõ rệt, góp phần đưa năng suất bình quân của tỉnh từ 2,6 tấn/ha lên 3,1 tấn/ha, sản lượng hằng năm gần 1 triệu tấn cà-phê nhân.
Gia đình bà Nguyễn Thị Sao, phường Đông Gia Nghĩa có 3,5 ha cà-phê. Do trước đây trồng bằng giống cũ cho nên cây thường xuyên bị nấm bệnh, chi phí đầu tư cao nhưng năng suất thấp. Thực hiện tái canh, năm 2021 bà Sao mạnh dạn nhổ bỏ 1 ha cà-phê kém năng suất, trồng thay thế bằng cà-phê giống mới, đồng thời ghép cải tạo từng phần trên toàn bộ diện tích hiện có. Đến nay, bà đã trồng giống mới trên diện tích 3 ha, trong đó có 2,5 ha cho thu nhập ổn định. Bà cho biết, so với trước đây, cà-phê giống mới sau tái canh cho năng suất cao gấp đôi, với hơn 7 tấn cà-phê nhân/ha; vườn cây ít nấm bệnh, trái đồng đều, dễ thu hoạch, chất lượng vượt trội cho nên được thị trường ưa chuộng.
Tương tự, năm 1996, ông Phạm Văn Trường trồng 2 ha cà-phê tại xã Kiến Đức. Do trồng từ giống cũ, vườn cà-phê đã già cỗi dẫn đến năng suất thấp, khoảng 2 tấn nhân/ha. Đến năm 2022, ông Trường tiến hành tái canh bằng phương pháp ghép chồi với giống đầu dòng cà-phê mới như Thiện Trường, Trường Sơn… Đến nay, vườn cà-phê phát triển tốt, cho năng suất cao. Theo ông Trường, so với vườn cũ sản lượng đạt gấp đôi với 4 tấn nhân/ha, chất lượng hạt đồng đều, vườn cây có sức kháng bệnh cao, nhất là đối với bệnh gỉ sắt…
Thông qua chương trình tái canh, nhiều giống cà-phê mới như TR4, TR9, TRS1, Xanh lùn (TS5),… đã được đưa vào sản xuất, tỷ lệ sử dụng giống chuẩn đạt khoảng 70%. Cùng với đó, có hơn 38 nghìn ha cà-phê được chuyển sang áp dụng sản xuất công nghệ cao, tưới nước tiết kiệm; gần 120 nghìn ha được các nông hộ áp dụng mô hình sản xuất bền vững theo tiêu chuẩn VietGAP, 4C, Rainforest Alliance, UTZ, hữu cơ,… Nhiều chính sách hỗ trợ tái canh cũng được ban hành; công tác tập huấn, chuyển giao kỹ thuật được tổ chức sâu rộng; các mô hình liên kết, liên kết chuỗi giá trị ngày càng mở rộng và phát triển.
Ngoài sự hỗ trợ từ Nhà nước, các doanh nghiệp cũng tham gia, đồng hành; điển hình như Công ty TNHH Nestlé Việt Nam đã hỗ trợ hơn 5,1 triệu cây giống chất lượng cao, tổ chức hàng trăm lớp tập huấn kỹ thuật về tái canh, quản lý dinh dưỡng và bảo vệ cây trồng cho nông dân trên địa bàn tỉnh. Các ngân hàng cung ứng 650 tỷ đồng nguồn vốn tín dụng ưu đãi phục vụ tái canh, giúp hàng nghìn hộ dân đầu tư đổi mới vườn cây… Từ kết quả đạt được cho thấy, tái canh không phải bằng việc thay thế giống cũ bằng giống mới, mà là quá trình đổi mới toàn diện từ khâu giống, kỹ thuật, vốn, tổ chức sản xuất đến thị trường tiêu thụ để nâng cao năng suất, chất lượng, gia tăng giá trị, phát triển bền vững.
Theo Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lâm Đồng Nguyễn Hoàng Phúc, bên cạnh kết quả đạt được, hiện Lâm Đồng đang đối mặt nhiều thách thức, như: Việc phát triển cà-phê chưa mang tính bền vững do trồng tự phát; một số cá nhân còn sử dụng giống trôi nổi; công nghệ chế biến, bảo quản sau thu hoạch chưa đáp ứng nhu cầu; sức cạnh tranh trên thị trường còn nhiều hạn chế; diện tích cà-phê già cỗi cần tái canh còn lớn, nguồn giống chưa đồng nhất; vốn vay tái canh còn hạn chế; nguồn giống chất lượng cao chưa đáp ứng nhu cầu; sản xuất manh mún, thiếu liên kết còn phổ biến.
Đặc biệt, yêu cầu mới về truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn bền vững theo quy định EUDR của Liên minh châu Âu đang đặt ra thách thức lớn đối với ngành hàng cà-phê của tỉnh. Vì vậy, việc tiếp tục đẩy mạnh tái canh, ghép cải tạo cà-phê sẽ là giải pháp then chốt, trong đó phải chú trọng đúng kỹ thuật, đúng giống và quy trình gắn với chuyển đổi phương thức sản xuất sang hướng nông nghiệp sinh thái, công nghệ cao, từng bước đổi mới căn bản phương thức sản xuất.
Trong kế hoạch giai đoạn 2026-2030, Lâm Đồng đặt mục tiêu tái canh và ghép cải tạo cà-phê với quy mô 25 nghìn ha. Trong đó, trồng tái canh hơn 14 nghìn ha cà-phê vối; ghép cải tạo khoảng 11 nghìn ha cà-phê vối; trồng tái canh 260 ha cà-phê chè. Diện tích tái canh tập trung chủ yếu tại vùng trọng điểm của các xã Đắk Mil, Tuy Đức, Di Linh, Krông Nô... Phấn đấu đến năm 2030, đạt 80-90% diện tích cà-phê trồng mới sử dụng giống đúng tiêu chuẩn; nâng năng suất bình quân lên 3,5-4 tấn/ha; tăng tỷ lệ cà-phê đạt chứng nhận bền vững (VietGAP, GlobalGAP, 4C, RA,...) lên 50%; đạt 100% diện tích bảo đảm các tiêu chí tuân thủ EUDR; giảm thiểu tác động môi trường và nâng cao thu nhập cho nông dân.
Để đạt được mục tiêu, tỉnh Lâm Đồng đặt ra 4 nhóm giải pháp, gồm: Giống và kỹ thuật; vốn và hỗ trợ tài chính; tổ chức và quản lý; thị trường và bền vững. Trong đó, ưu tiên sử dụng giống đã được Bộ Nông nghiệp và Môi trường công nhận. Tăng cường hỗ trợ nông dân tiếp cận giống chất lượng. Áp dụng quy trình kỹ thuật tiên tiến trong ghép cải tạo không qua luân canh, tưới tiết kiệm nước, quản lý dịch hại tổng hợp (IPM). Xây dựng mô hình trình diễn tái canh và mô hình ghép cải tạo, tích hợp công nghệ cao...
Huy động nguồn vốn từ ngân sách Nhà nước, vốn ODA, tín dụng ưu đãi từ Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn. Khuyến khích doanh nghiệp liên kết với nông dân, cung cấp vốn và bao tiêu sản phẩm gắn với chuỗi giá trị. Thành lập Ban Chỉ đạo cấp tỉnh điều phối hoạt động tái canh. Tăng cường công tác quản lý nhà nước trong kiểm tra, kiểm soát chất lượng, vệ sinh an toàn thực phẩm.
Đẩy mạnh chứng nhận chỉ dẫn địa lý “Cà phê Lâm Đồng mới”, triển khai mã vùng trồng cho khoảng 70% tổng diện tích theo kế hoạch. Hỗ trợ doanh nghiệp chế biến sâu để nâng giá trị sản phẩm. Tổ chức các hiệp hội ngành hàng phát triển chuỗi giá trị cà-phê nhằm tăng cường trao đổi thông tin thị trường, hợp tác sản xuất, xuất khẩu.
