Phát triển theo cụm vùng năng lượng tái tạo
Theo Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 (Quy hoạch điện VIII), Việt Nam đặt mục tiêu xây dựng 2 trung tâm công nghiệp, dịch vụ năng lượng tái tạo liên vùng.
Những trung tâm này sẽ là nơi hội tụ của nhiều hoạt động then chốt, bao gồm: Sản xuất điện từ các nguồn năng lượng tái tạo, sản xuất các thiết bị năng lượng tái tạo, sản xuất hydrogen xanh, phát triển cơ sở hạ tầng logistics phục vụ ngành điện gió ngoài khơi, cung cấp các dịch vụ bổ trợ cần thiết, hình thành các khu công nghiệp xanh, cũng như đẩy mạnh nghiên cứu, phát triển và đào tạo nguồn nhân lực.
Theo đề xuất của Bộ Công thương, trung tâm phía bắc sẽ được đặt tại các địa phương như Hải Phòng, Quảng Ninh, Thái Bình, với khả năng mở rộng ra các khu vực lân cận trong tương lai.
Trung tâm này sẽ bao gồm các nhà máy chế tạo thiết bị phục vụ điện gió, điện mặt trời, các dịch vụ hậu cần, cảng biển chuyên dụng hỗ trợ thi công, vận hành, bảo trì các dự án năng lượng tái tạo. Bên cạnh đó là các khu công nghiệp xanh, phát thải carbon thấp và các cơ sở nghiên cứu, đào tạo nguồn nhân lực chuyên sâu trong lĩnh vực năng lượng sạch.
Tương tự, trung tâm phía nam dự kiến đặt tại khu vực Ninh Thuận, Bình Thuận, Bà Rịa-Vũng Tàu và Thành phố Hồ Chí Minh, nơi có tiềm năng vượt trội về điện gió, điện mặt trời và hạ tầng cảng biển.
Để hiện thực hóa tầm nhìn chiến lược này, Bộ Công thương đã thành lập một Nhóm công tác vào tháng 9/2024, trong khuôn khổ Quan hệ đối tác chuyển đổi năng lượng công bằng (JETP). Nhóm công tác này do Cục Điện lực (Bộ Công thương) và Đại sứ quán Đức đồng chủ trì, với nhiệm vụ thúc đẩy công tác quy hoạch chiến lược và phát triển các trung tâm năng lượng tái tạo.
Là bước đi khởi đầu quan trọng, Chương trình Hỗ trợ năng lượng (ESP) của Tổ chức Hợp tác phát triển Đức (GIZ) đã thực hiện một nghiên cứu khảo sát các mô hình trung tâm năng lượng tái tạo hiện có trên thế giới, nhằm cung cấp thông tin tham khảo, chia sẻ kinh nghiệm quốc tế cho ý tưởng xây dựng trung tâm công nghiệp, dịch vụ năng lượng tái tạo tại Việt Nam.
Nghiên cứu có tựa đề “Phát triển trung tâm năng lượng tái tạo Việt Nam - Các trường hợp điển hình quốc tế: Một số kinh nghiệm quốc tế tập trung vào điện gió ngoài khơi”, chú trọng vào việc xây dựng chuỗi giá trị điện gió ngoài khơi trong nước làm cơ sở để hình thành các trung tâm năng lượng tái tạo một cách đồng bộ và bài bản.
Mục tiêu của nghiên cứu là cung cấp cơ sở cho việc lập kế hoạch và triển khai các trung tâm năng lượng tái tạo trong tương lai, bao gồm lựa chọn vị trí phù hợp để mở rộng chuỗi giá trị nội địa, xác định các hợp phần chính trong của mô hình tích hợp của trung tâm năng lượng tái tạo, và xây dựng khung chính sách thúc đẩy việc triển khai các trung tâm này tại Việt Nam.
Báo cáo dẫn kinh nghiệm quốc tế cho thấy, ngành sản xuất năng lượng tái tạo hiếm khi tập trung tại một điểm duy nhất. Thay vào đó, các trung tâm năng lượng tái tạo thành công thường phát triển dưới dạng cụm công nghiệp linh hoạt theo vùng.
Trong các cụm này, các nhà sản xuất thiết bị gốc (OEM) đóng vai trò trung tâm, và các nhà cung cấp cấp 2, cấp 3 sẽ phát triển một cách tự nhiên, tạo nên một chuỗi giá trị vững chắc.
Chia sẻ kinh nghiệm từ Đức, ông Philipp Munzinger, Giám đốc Chương trình Hỗ trợ năng lượng GIZ (ESP) cho biết, nước này đã phát triển các trung tâm năng lượng tái tạo, trong đó thực hiện các trung tâm với chức năng phục vụ nghiên cứu và đào tạo cho lĩnh vực điện gió ngoài khơi.
Tuy nhiên, ông Munzinger cũng cho hay, các trung tâm không nhất thiết phải tập trung vào một khu vực duy nhất, mà có thể tổ chức theo mô hình phân tán, phù hợp với điều kiện từng địa phương.
Ông David Jacobs, thành viên nhóm chuyên gia tư vấn quốc tế của GIZ cho biết, các trung tâm sản xuất thiết bị năng lượng tái tạo cần được quy hoạch gắn với chuỗi cung ứng hiện hữu và điều kiện hậu cần cụ thể.
Nêu khuyến nghị với Việt Nam, ông Jacobs cho rằng, các khu vực truyền tải điện trọng điểm, như khu vực phía bắc Việt Nam là những vị trí lý tưởng để phát triển trung tâm, góp phần giải quyết thiếu hụt nguồn cung. Ngoài ra, các trung tâm này cũng sẽ hướng tới mục tiêu cung cấp điện phục vụ sản xuất công nghiệp xanh.
Báo cáo của GIZ cũng cho hay, các trung tâm đào tạo chuyên biệt về năng lượng tái tạo nên được đặt gần các trung tâm sản xuất, nhưng các trường đại học và cơ sở dạy nghề có thể nằm rải rác khắp cả nước.
Điện gió ngoài khơi là trụ cột
Nghiên cứu đặc biệt chú trọng tới việc nội địa hóa chuỗi giá trị điện gió ngoài khơi. Các chuyên gia GIZ cho rằng, đây được xem là động lực then chốt để xây dựng nên những trung tâm năng lượng tái tạo mạnh mẽ và bền vững tại Việt Nam.
Theo đánh giá, điện gió ngoài khơi không chỉ mở ra hướng đi mới cho chuyển dịch năng lượng mà còn tạo nền tảng cho phát triển kinh tế xanh, tuần hoàn và bền vững của Việt Nam. Điện gió ngoài khơi không chỉ có tiềm năng tạo ra việc làm bền vững mà còn góp phần gia tăng giá trị quốc gia, đồng thời tận dụng hiệu quả cơ sở hạ tầng sẵn có của ngành dầu khí.
Với tiềm năng kỹ thuật lên tới 600GW, Việt Nam đang dẫn đầu khu vực ASEAN về điện gió ngoài khơi. Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đặt ra các mục tiêu đạt 17GW điện gió ngoài khơi vào năm 2035, 139GW vào năm 2050 và 240GW phục vụ sản xuất năng lượng mới vào năm 2050.
Theo báo cáo GIZ, khi bắt đầu lên kế hoạch xây dựng các trung tâm sản xuất thiết bị năng lượng tái tạo, nên ưu tiên những nơi thuận lợi cho ngành điện gió ngoài khơi trước tiên. Tuy nhiên, cũng cần xem xét các địa điểm khác nhau, nơi có thể tối ưu hóa việc sản xuất cho từng loại công nghệ năng lượng tái tạo cụ thể.
Ông Ralf Leutz, chuyên gia tư vấn quốc tế của GIZ cho biết, theo kinh nghiệm từ châu Âu, nhiều trung tâm sản xuất năng lượng tái tạo có cơ chế bảo đảm nguồn điện phục vụ sản xuất đến từ chính năng lượng tái tạo.
Vì vậy, GIZ cho rằng, cần áp dụng quy hoạch toàn diện dựa trên các đặc trưng của trung tâm năng lượng tái tạo. Các trung tâm này cần được thiết kế như những hệ sinh thái công nghiệp cấp vùng, tích hợp nhiều yếu tố: Sản xuất các thiết bị năng lượng tái tạo quy mô lớn, đặc biệt tại các cảng biển để phục vụ ngành điện gió ngoài khơi; sản xuất điện (như kết hợp điện mặt trời và hệ thống lưu trữ, hoặc các trang trại điện gió) để cung cấp cho các ngành công nghiệp lân cận (thông qua cơ chế Hợp đồng mua bán điện trực tiếp - DPPA); các cơ sở đào tạo nguồn nhân lực và nghiên cứu và phát triển, phù hợp với nhu cầu phát triển của từng địa phương; các chính sách công nghiệp nhằm thu hút đầu tư vào khu vực.
Về các bước đi cụ thể, GIZ khuyến nghị, trước tiên cần đánh giá các vùng/tỉnh tiềm năng ở Việt Nam phù hợp để xây dựng các trung tâm sản xuất điện gió ngoài khơi, tiếp theo là thực hiện phân tích chuỗi giá trị cho các công nghệ năng lượng tái tạo khác, đồng thời xem xét phát triển thêm các trung tâm sản xuất riêng biệt cho các công nghệ năng lượng tái tạo khác hoặc đưa ra các chính sách khuyến khích để các nhà máy sử dụng các công nghệ khác đến đặt cùng vị trí với các trung tâm sản xuất điện gió ngoài khơi.
Ông Munzinger đánh giá, ý định xây dựng các trung tâm năng lượng tái tạo là một bước đi tích cực. Tuy nhiên, trong quá trình triển khai, cần lưu ý rằng không thể ôm đồm mọi thứ cùng một lúc.
Giám đốc Chương trình ESP của GIZ cho rằng, Việt Nam nên phát huy các lợi thế sẵn có như sự hỗ trợ từ Chính phủ, nền tảng kiến thức và nguồn lực hiện hữu, cũng như tiềm năng sẵn có, đặc biệt là hệ thống cảng biển đã được đầu tư, từ đó có thể từng bước hình thành và phát triển chuỗi giá trị cho điện gió ngoài khơi một cách bền vững.
Ông Tăng Thế Hùng, Phó Cục trưởng Cục Điện lực cho biết, báo cáo về khái niệm trung tâm năng lượng tái tạo cho Việt Nam là bước đi đầu tiên và mang tính sơ bộ, giúp định hướng lộ trình phát triển phía trước.
Cục Điện lực sẽ tiếp tục phối hợp với GIZ để thu thập thêm ý kiến đóng góp từ các bên liên quan và hoàn thiện báo cáo. Ông Hùng cho hay, sau khi có báo cáo hoàn chỉnh, sẽ trình Chính phủ và đề xuất các chính sách phù hợp nhằm thúc đẩy sự phát triển của các trung tâm năng lượng tái tạo.
