Phát triển nguồn nhân lực đáp ứng các yêu cầu của quốc gia cung cấp công nghệ và Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) là một trong những nền tảng quan trọng để Việt Nam triển khai chương trình điện hạt nhân an toàn, hiệu quả. Trong bối cảnh chương trình điện hạt nhân được khởi động trở lại, yêu cầu đặt ra không chỉ là đáp ứng nhân lực cho các nhà máy mà còn từng bước xây dựng đội ngũ quản lý, pháp quy, nghiên cứu và hỗ trợ kỹ thuật có đủ năng lực.
Chủ động nguồn nhân lực chuyên sâu
Theo các chuyên gia năng lượng nguyên tử, việc xây dựng, vận hành một nhà máy điện hạt nhân kéo dài trong nhiều thập kỷ, vì vậy, bên cạnh lực lượng trực tiếp làm việc tại nhà máy, đội ngũ “bên ngoài” nhà máy cũng giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Đào tạo nhân lực vận hành có yêu cầu rất cao và kéo dài, song có thuận lợi là lộ trình đào tạo gắn với công nghệ cụ thể và sự tham gia của nhà cung cấp công nghệ.
Bài toán lâu dài mà Việt Nam phải chủ động giải quyết là xây dựng đội ngũ quản lý, pháp quy, nghiên cứu và phát triển, hỗ trợ kỹ thuật. Đây là lực lượng Việt Nam phải chủ động đào tạo và tích lũy năng lực để có thể độc lập thẩm định, đánh giá an toàn, kiểm chứng các tính toán kỹ thuật, nghiên cứu và hỗ trợ cho chương trình hạt nhân phát triển bền vững.
Để triển khai chương trình điện hạt nhân, Chính phủ đã ban hành các đề án phát triển nguồn nhân lực cho những nhóm nhân lực khác nhau. Theo Quyết định số 1012/QĐ-TTg về đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực phục vụ phát triển điện hạt nhân đến năm 2035 thì đến năm 2030, nhu cầu nhân lực phục vụ Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 khoảng 1.920 người; Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 2 khoảng 1.980 người.
Bên cạnh đó, Quyết định số 893/QĐ-TTg đặt ra yêu cầu đào tạo, bồi dưỡng và phát triển nhân lực quản lý nhà nước, nghiên cứu-phát triển, ứng dụng và hỗ trợ kỹ thuật trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử. Đến năm 2030, phấn đấu tất cả nhân lực quản lý nhà nước về năng lượng nguyên tử ở Trung ương và địa phương được đào tạo, bồi dưỡng đủ năng lực; ít nhất 50% số nhân lực của cơ quan an toàn bức xạ và hạt nhân quốc gia đủ năng lực phục vụ xây dựng pháp luật, thẩm định, đánh giá, thanh tra, giám sát an toàn và an ninh đối với nhà máy điện hạt nhân và lò phản ứng nghiên cứu…
Đến nay, các chủ đầu tư dự án nhà máy điện hạt nhân đã phối hợp Bộ Giáo dục và Đào tạo, các đối tác công nghệ và đơn vị có kinh nghiệm xây dựng kế hoạch tổng thể đào tạo nguồn nhân lực và bắt đầu triển khai việc đào tạo.
Trung tâm Đào tạo hạt nhân (Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam-VINATOM) được thành lập để đào tạo ngắn hạn nhân lực cho dự án điện hạt nhân Ninh Thuận trước đây thì hiện nay đang tăng cường đào tạo theo yêu cầu mới. Trung tâm đã triển khai các khóa đào tạo cho cán bộ của PetroVietnam (PVN) về điện hạt nhân và đào tạo nghiên cứu sinh với chuyên ngành gắn trực tiếp với nhu cầu nhân lực cho điện hạt nhân. Lãnh đạo trung tâm cho biết, sự quan tâm đối với lĩnh vực này đang tăng trở lại, số nghiên cứu sinh tuyển mới nhiều hơn.
Với vai trò là cơ quan đầu mối triển khai Quyết định số 893/QĐ-TTg, Cục An toàn bức xạ và hạt nhân (Bộ Khoa học và Công nghệ) cũng đang phối hợp các đơn vị liên quan xây dựng kế hoạch tổng thể và tổ chức thực hiện các nhiệm vụ theo lộ trình, trước mắt rà soát nhu cầu nhân lực, xây dựng kế hoạch, chương trình nội dung đào tạo cho các lĩnh vực chuyên môn. Thời gian tới, Cục sẽ đàm phán, ký kết và cử cán bộ đi đào tạo, thực tập tại các cơ sở hạt nhân uy tín ở nước ngoài.
Huy động nguồn lực đào tạo nhân lực
Trong khi nhu cầu đào tạo tăng thì năng lực đào tạo chuyên sâu về điện hạt nhân lại đang đối mặt với hai điểm nghẽn là đội ngũ giảng viên và cơ sở vật chất.
Theo Tiến sĩ Trần Chí Thành, Viện trưởng Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam, Viện hiện chỉ có khoảng 10 chuyên gia về điện hạt nhân và các chuyên môn liên quan có thể tham gia giảng dạy, phần lớn đã nghỉ hưu hoặc sắp đến tuổi nghỉ hưu. Còn tại các trường đại học tham gia đào tạo nhân lực, tình trạng thiếu giảng viên chuyên sâu về điện hạt nhân là phổ biến. Cục An toàn bức xạ và hạt nhân cũng chia sẻ việc phát triển đội ngũ giảng viên, chuyên gia trong nước vẫn là thách thức do đặc thù đào tạo chuyên sâu, nguồn chuyên gia hạn chế.
Tiến sĩ Dương Thanh Tùng, Trưởng phòng Đào tạo, nghiên cứu và triển khai, Trung tâm Đào tạo hạt nhân cho biết, trang thiết bị phục vụ thực hành, thực nghiệm chưa đáp ứng yêu cầu đào tạo. Hiện phòng thí nghiệm của trung tâm chưa có nguồn phóng xạ, các mô hình thực hành chủ yếu sử dụng nước và nhiệt. Ngay cả những phương tiện cơ bản như máy tính phục vụ học viên thực hành cũng còn hạn chế. Do đó, cần đầu tư cho năng lực nghiên cứu điện hạt nhân, qua đó nâng cao chất lượng đào tạo nhân lực.
Cụ thể, Việt Nam nên đầu tư, nâng cấp và mở Khoa Công nghệ điện hạt nhân (Nuclear Engineering) tại hai trường đại học kỹ thuật tốt nhất Việt Nam. Nhiệm vụ này bắt đầu từ nghiên cứu xây dựng chương trình đào tạo chuẩn quốc tế về điện hạt nhân, đầu tư hạ tầng bao gồm cả các phòng thí nghiệm liên quan, xây dựng đội ngũ giảng viên, liên kết đào tạo và thực tập ở nước ngoài…
Theo nhiều chuyên gia đầu ngành về năng lượng nguyên tử , đào tạo ở bậc đại học cần xuất phát từ nhu cầu nhân lực và yêu cầu năng lực của từng vị trí việc làm, thay vì xây dựng chương trình, tuyển sinh rồi mới tìm đầu ra. Trước mắt, cần tập trung xây dựng một số chương trình đào tạo cốt lõi về điện hạt nhân đạt chuẩn quốc tế, tạo nền tảng để người học sau khi tốt nghiệp tiếp tục được đào tạo chuyên sâu theo từng vị trí. Cụ thể, Việt Nam nên đầu tư, nâng cấp và mở Khoa Công nghệ điện hạt nhân (Nuclear Engineering) tại hai trường đại học kỹ thuật tốt nhất Việt Nam. Nhiệm vụ này bắt đầu từ nghiên cứu xây dựng chương trình đào tạo chuẩn quốc tế về điện hạt nhân, đầu tư hạ tầng bao gồm cả các phòng thí nghiệm liên quan, xây dựng đội ngũ giảng viên, liên kết đào tạo và thực tập ở nước ngoài… Nhiệm vụ có thể cần vài ba năm chuẩn bị, nhưng là cần thiết cho chương trình điện hạt nhân kéo dài hàng trăm năm. Trước mắt, có thể gửi sinh viên ra nước ngoài đào tạo.
Trong điều kiện nguồn lực trong nước còn hạn chế, hợp tác quốc tế là một trong những giải pháp quan trọng để từng bước khắc phục những khó khăn này. Cục trưởng Cục An toàn bức xạ và hạt nhân Nguyễn Hoàng Linh cho biết, cần có lộ trình đầu tư dài hạn cùng các cơ chế phù hợp nhằm phát triển và duy trì đội ngũ chuyên gia. Đồng thời, tiếp tục tăng cường hợp tác với IAEA và các quốc gia có nền công nghiệp hạt nhân phát triển để triển khai các chương trình đào tạo, bồi dưỡng và trao đổi chuyên gia, góp phần chuẩn bị nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu phát triển điện hạt nhân và ứng dụng năng lượng nguyên tử trong giai đoạn mới.
Thời gian qua, Mạng lưới chuyên gia năng lượng hạt nhân người Việt Nam ở nước ngoài (VietNuc) đã hỗ trợ đào tạo cho cán bộ quản lý dự án điện hạt nhân và cán bộ quản lý nhà nước về an toàn kỹ thuật, thể chế...
Tiến sĩ Phạm Tuấn Hiệp, Tổng Thư ký VietNuc cho biết, VietNuc hiện có khoảng 200 thành viên, làm việc tại Pháp, Anh, Italia, Việt Nam, Bỉ, Áo, Mỹ, Canada và đang tiếp tục mở rộng trong nhiều lĩnh vực từ nghiên cứu, vật liệu, kỹ thuật đến pháp quy và quản lý dự án hạt nhân. Các chuyên gia có kinh nghiệm trực tiếp làm việc trong ngành công nghiệp hạt nhân tại các quốc gia đã phát triển điện hạt nhân, vì vậy, sẽ góp phần bổ sung kinh nghiệm thực tiễn còn thiếu cho đội ngũ nhân lực trong nước.
Để hình thành những chuyên gia nghiên cứu có khả năng xây dựng và dẫn dắt các nhóm chuyên môn mạnh, các nhà khoa học đề xuất gắn đào tạo dài hạn với những cơ sở nghiên cứu hạt nhân lớn trên thế giới.
Một hướng hợp tác cần được thúc đẩy là giữa Việt Nam và Viện Liên hiệp Nghiên cứu Hạt nhân Dubna - một tổ chức khoa học quốc tế tại Nga. Việt Nam là một trong những quốc gia tham gia sáng lập Viện và đã có nhiều đóng góp quan trọng trong quá trình phát triển của tổ chức này.
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Lê Hồng Khiêm, Viện Vật lý, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, một hướng hợp tác cần được thúc đẩy là giữa Việt Nam và Viện Liên hiệp Nghiên cứu Hạt nhân Dubna - một tổ chức khoa học quốc tế tại Nga. Việt Nam là một trong những quốc gia tham gia sáng lập Viện và đã có nhiều đóng góp quan trọng trong quá trình phát triển của tổ chức này.
Viện Dubna hiện sở hữu hệ thống cơ sở hạ tầng và trang thiết bị nghiên cứu hạt nhân hiện đại, do đó, cần thiết hình thành chương trình đào tạo nguồn nhân lực hạt nhân dài hạn gắn với các dự án nghiên cứu tại Dubna. Từ đó góp phần giải quyết hai điểm nghẽn của khoa học hạt nhân trong nước là thiếu đội ngũ chuyên gia đủ khả năng xây dựng, dẫn dắt các nhóm nghiên cứu mạnh và hạn chế về hạ tầng, trang thiết bị nghiên cứu quy mô lớn.
