Sau hơn 1 năm triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW (ngày 22/12/2024) của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, công nghệ lượng tử được đặt ở vị trí trung tâm, cụ thể hóa trong danh mục và sản phẩm chiến lược. Vì vậy, công nghệ này không chỉ là nghiên cứu khoa học đơn thuần mà là vấn đề chiến lược phát triển quốc gia.
Hiện nay, công nghệ lượng tử nổi lên như một trong những hướng đi mang tính cách mạng, có khả năng định hình lại toàn bộ nền kinh tế tri thức và các ngành công nghiệp mũi nhọn. Đây là lĩnh vực được Đảng và Nhà nước ưu tiên phát triển trong các chiến lược lớn về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Trong hoạt động thực tiễn, các nhà khoa học, viện nghiên cứu, trường đại học từng bước tiếp cận sâu với lĩnh vực nghiên cứu này.
Đại học Quốc gia Hà Nội đã chuyển mạnh từ cách tiếp cận nghiên cứu phân tán sang tiếp cận theo chương trình và cụm nhiệm vụ liên ngành; xây dựng các viện nghiên cứu công nghệ công nghiệp chiến lược (Vi mạch bán dẫn, Quantum, AI4SD), các trung tâm nghiên cứu xuất sắc với sự ưu tiên đầu tư lớn về các nguồn lực, hình thành 16 chương trình nghiên cứu trọng điểm, tập trung vào các lĩnh vực công nghệ chiến lược.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Thế Duy, Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội, trong lĩnh vực công nghệ lượng tử, đơn vị đang nghiên cứu chế tạo qubit lai hóa siêu dẫn-bán dẫn trên vật liệu 2DEG nhằm từng bước hình thành năng lực nghiên cứu lõi về công nghệ lượng tử tại Việt Nam; nghiên cứu về tính toán lượng tử và mã hóa hậu lượng tử để chuẩn bị cho việc triển khai công nghệ lượng tử trong tương lai.
Tuy nhiên, đây là lĩnh vực mới, khó, diễn biến nhanh, liên quan nhiều lĩnh vực, đòi hỏi phải tiếp tục nghiên cứu sâu, bài bản hơn nhằm phát triển đất nước với yêu cầu tự chủ chiến lược. Vì vậy, Việt Nam cần nhận diện sớm rủi ro an toàn thông tin, hạ tầng số, chuẩn bị cho chuyển đổi mật mã hậu lượng tử; phát triển khoa học cơ bản, công nghệ hỗ trợ, đào tạo nhân lực chuyên sâu đa ngành, nâng cao hạ tầng nghiên cứu. Cần xây dựng chiến lược quốc gia về công nghệ lượng tử; rà soát và hoàn thiện các quy định pháp luật, tiêu chuẩn; ban hành cơ chế đặc thù cho nghiên cứu phát triển công nghệ lượng tử; đầu tư cơ sở hạ tầng nghiên cứu, các phòng thí nghiệm trọng điểm; phát triển nguồn nhân lực trình độ cao, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, tăng cường hợp tác quốc tế về công nghệ này. Trong giai đoạn mới, cần đẩy mạnh công nghệ lượng tử ứng dụng, khai thác những nguyên lý vi mô của thế giới lượng tử để tạo ra các công nghệ đột phá...
Phân tích kinh nghiệm từ các quốc gia phát triển như Hoa Kỳ, Trung Quốc và Liên minh châu Âu đã rót hàng tỷ USD vào hệ sinh thái lượng tử, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Đình Thọ, Viện Chiến lược, chính sách Nông nghiệp và Môi trường cho rằng, nước ta cần định hướng công nghệ lượng tử gắn liền an ninh quốc gia, bảo vệ hạ tầng dữ liệu, công nghiệp bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ vũ trụ. Vì vậy, cần phát triển một hệ sinh thái đồng bộ, từ việc xây dựng thể chế, đầu tư trọng tâm tránh dàn trải theo phong trào, đến việc phát triển đội ngũ nhân sự tinh hoa và kiến tạo mạng lưới hợp tác quốc tế có chọn lọc.
Triển khai xây dựng trung tâm lượng tử quốc gia với tư cách là cơ quan điều phối tối cao, trực tiếp giám sát dòng vốn và chịu trách nhiệm liên kết nhà nước, viện trường, với khối doanh nghiệp tư nhân… thành một khối thống nhất. Các cơ quan quản lý nhà nước cần xóa bỏ tư duy kiểm soát hành chính, chuyển sang tạo lập hành lang pháp lý linh hoạt để khuyến khích khối tư nhân và các doanh nghiệp khởi nghiệp tham gia sâu vào quy trình R&D lượng tử; áp dụng mô hình sandbox ngay vào lĩnh vực công nghệ lượng tử nhằm đẩy nhanh quá trình đưa các nghiên cứu cảm biến lượng tử hay mã hóa từ phòng thí nghiệm ra sản phẩm thực tiễn.
Tiến sĩ Nguyễn Hoàng Dương, Phó Trưởng ban Khoa học và Công nghệ, Viện Hàn lâm Khoa học Công nghệ Việt Nam cho biết: Phát triển công nghệ lượng tử cần có cơ chế điều phối tổng thể ưu tiên phát triển với tầm nhìn dài hạn. Trong đó, việc phát triển nguồn nhân lực cần ưu tiên đào tạo chuyên sâu, liên ngành, thu hút chuyên gia quốc tế và người Việt ở nước ngoài; đồng thời, phát triển hạ tầng nghiên cứu, xây dựng phòng thí nghiệm trọng điểm; tận dụng cơ hội hợp tác quốc tế và tham gia sớm vào chuỗi giá trị toàn cầu…
Khi các viện nghiên cứu, cơ sở giáo dục đại học chuyển hướng từ nghiên cứu cơ bản sang ứng dụng chính là bước đi cần thiết xác định con đường chiến lược phát triển công nghệ lượng tử trong giai đoạn tới. Tuy nhiên, không thể “đốt cháy giai đoạn”; cần có cái nhìn dài hạn, đầu tư dài hơi và chấp nhận rủi ro, có thể phải kiên trì ít nhất 10-20 năm cho vấn đề công nghệ lượng tử. Vì vậy, cần tháo gỡ kịp thời các nút thắt chính sách, tài chính, nhân lực; thu hút chuyên gia Việt Nam ở các trung tâm lượng tử quốc tế; tạo hệ sinh thái bền vững, không phụ thuộc hoàn toàn vào nhập khẩu; xây dựng cộng đồng, cộng hưởng từ chính sách, quản lý, tài chính, doanh nghiệp đến đào tạo nhằm tạo kỳ vọng cho công nghệ lượng tử bứt phá tại Việt Nam.
