Trước đó, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp tỉnh, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cũng đã thông qua nghị quyết về việc thành lập hơn 3.000 đơn vị hành chính cấp xã trên cả nước và được Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn ký ban hành ngày 17/6. Như vậy, cơ sở pháp lý căn bản đã đầy đủ để bộ máy chính quyền địa phương hai cấp đi vào hoạt động kể từ ngày 1/7 tới đây.
Có lẽ không cần tranh luận thêm về sự ưu việt của mô hình quản trị tinh gọn, linh hoạt, lấy hiệu quả phục vụ người dân và phát triển kinh tế-xã hội làm trọng tâm. Song, bộ máy mới có vận hành trơn tru, hiệu quả hay không còn phụ thuộc rất lớn vào năng lực của bộ máy chính quyền cấp xã.
“Chiếc áo” cấp xã, tuy định danh vẫn là “xã”, nhưng đã rộng dài hơn rất nhiều so khái niệm quen thuộc lâu nay. Hầu hết nhiệm vụ, quyền hạn của chính quyền cấp huyện hiện nay được chuyển giao cho cấp xã với phương châm "địa phương quyết - địa phương làm - địa phương chịu trách nhiệm”. Luật Tổ chức chính quyền địa phương (sửa đổi) vừa được thông qua đã trao thêm các nhiệm vụ liên quan lập kế hoạch sử dụng đất, thực hiện quy hoạch cấp xã, giám sát các doanh nghiệp địa phương… cho cấp xã. Chủ tịch Uỷ ban nhân dân xã nhận thêm 17 nhóm nhiệm vụ, theo đó người giữ chức danh này có thể quyết định các nhiệm vụ của ủy ban (trừ những nội dung cần tập thể thảo luận), sau đó báo cáo tại kỳ họp Ủy ban nhân dân gần nhất; phê duyệt các dự án, quyết định chi tiêu dưới khung phân cấp, nhằm bảo đảm tính kịp thời và phù hợp theo từng địa bàn địa phương. Hội đồng nhân dân xã cũng được tổ chức theo hướng hoạt động chuyên nghiệp hơn, có hai ban chuyên trách: Kinh tế-Ngân sách và Văn hóa-Xã hội.
Để “mặc” vừa chiếc áo dài rộng hơn này, lẽ dĩ nhiên, cần có những con người với tầm vóc mới. Cần có những đề án với lộ trình dài hơi để kiện toàn, tiến tới chuẩn hóa bộ máy chính quyền xã về trình độ lý luận chính trị, chuyên môn hành chính-tài chính-pháp lý… Mỗi xã cần có kế hoạch bồi dưỡng định kỳ về kỹ năng quản trị địa phương, xử lý tình huống pháp luật, lập kế hoạch phát triển xã.
Sự hỗ trợ từ trung ương và địa phương cũng hết sức quan trọng, nhất là trong giai đoạn đầu còn bỡ ngỡ. Đơn cử, có thể xây dựng một đội ngũ cố vấn tại cấp tỉnh hoặc khu vực có khả năng phản ứng nhanh để hỗ trợ cấp xã ra quyết định kịp thời và hợp pháp.
Việc tăng quyền chủ động về tài chính-ngân sách cho cấp xã là đúng đắn, nhưng phải đi cùng với bổ sung công cụ để kiểm soát thu-chi; có thể bằng cách áp dụng phần mềm kế toán và theo dõi đầu tư công cấp xã tích hợp trực tuyến. Tổ chức kiểm toán nội bộ cấp xã định kỳ hoặc theo vụ việc, kết nối với hệ thống quản lý tài chính công cấp tỉnh cũng là một giải pháp rất thuận với xu hướng tăng cường ứng dụng công nghệ và cải cách thủ tục hành chính.
Cũng theo xu hướng này, cần xúc tiến củng cố, xây dựng nền tảng “chính quyền xã điện tử”, kết nối dữ liệu với tỉnh và bộ, ngành; ứng dụng hệ thống một cửa điện tử liên thông, tiếp nhận-xử lý-trả kết quả hành chính qua mạng cho người dân… Cấp tỉnh phải công khai các đầu mối chịu trách nhiệm hỗ trợ cấp xã, tránh tình trạng “thả nổi” sau phân cấp; đặc biệt là đối với một số chính quyền cấp xã chưa đủ khả năng thực hiện hoặc thực hiện không hiệu quả các nhiệm vụ, quyền hạn được giao.
Chiếc "áo mới" đã có, song không dành cho đôi vai hẹp, đã đến lúc cấp xã cần lớn lên cùng kỳ vọng mới.
