Đám trẻ cười trừ. Câu hỏi ấy dường như đã quá quen. Cụ Hà vẫn chưa thôi: “Sang năm là năm đẹp đấy. Đẻ đi!” Thảo, cô gái tóc vàng hoe, bật cười: “Năm nào chẳng là năm đẹp, cụ. Nhưng chúng cháu không có ý định sinh con”.
Cụ Hà ngớ người. Có lẽ trong 80 năm cuộc đời, cụ chưa từng nghĩ tới có những người lấy nhau mà không sinh con. Với thế hệ của cụ, cuộc đời dường như có sẵn một “công thức”: lớn lên, lấy vợ lấy chồng, sinh con đẻ cái, nuôi dưỡng chúng trưởng thành. Một đứa trẻ đến sau đám cưới gần như là lẽ tự nhiên, là niềm vui của cả gia đình, dòng họ.
Cụ không hiểu và cũng không thể lý giải vì sao nhiều người trẻ, trong đó có cả hai đứa cháu nội, ngoại của cụ, không chịu sinh con dù đã “đủ điều kiện”. “Điều kiện” với cụ thật giản dị: có công ăn việc làm, có một mái nhà, nhưng với thế hệ trẻ hôm nay lại trở nên xa xôi.
Căn hộ nơi Thảo sống là nhà thuê. Tiền nhà ngốn hết thu nhập của một người, phần còn lại chỉ vừa đủ các hóa đơn. Nếu thêm một đứa trẻ, một bảng tính lập tức xuất hiện: bỉm, sữa, tiền thuê người giúp việc, tiêm chủng, quần áo, học hành...“Không thể cân đối”, Thảo, một nhân viên kế toán, thẫn thờ nói với chồng.
Họ hiểu rằng sinh con giờ đây chẳng còn đơn giản là chuyện tự nhiên mà đã trở thành một dự án dài hơi, đòi hỏi tiền bạc, công việc, tâm lý và một chỗ ở ổn định - trong khi thế giới này dường như ngày càng bất định.
An, hàng xóm nhà Thảo, đang vật lộn hàng tháng với khoản trả góp mua nhà. Lãi suất ngân hàng thả nổi có lúc lên tới 14%, tiền lãi ngốn hơn nửa thu nhập. Phần còn lại trang trải sinh hoạt đã chật vật, nói gì đến chuyện sinh con.
Sinh một đứa trẻ, họ thấy mình đơn độc giữa “thập diện mai phục”. Cấu trúc gia đình hỗ trợ cũng đang thu hẹp. Không còn nhiều cảnh mấy thế hệ ở chung, không còn đại gia đình quây quần năm, sáu người cùng chăm một đứa trẻ như ngày xưa. Chỉ còn hai người trẻ, thậm chí một người, vật lộn trong một căn hộ nhỏ giữa những thành phố đắt đỏ.
Vợ chồng Hòa, đối diện nhà An, lại không phải lo nghĩ nhiều về kinh tế. Nhưng Hòa đã thỏa thuận với chồng trước khi kết hôn: không sinh con. “Đó là lựa chọn của em. Em muốn sống trọn vẹn cho mình”.
Những người trẻ như Thảo, An, Hòa đang làm một khoảng trống dần hiện ra.
Xu hướng giảm sinh đang diễn ra trên phạm vi rộng, cả ở những nơi vốn có mức sinh cao và những địa bàn mức sinh thấp. Theo Cục Dân số (Bộ Y tế), trong nhóm người độc thân của một cuộc khảo sát, 31,4% không có ý định lập gia đình và 27,1% không có ý định sinh con.
Người trẻ ngại đẻ không nhất thiết vì họ không thích trẻ con. Điều họ cân nhắc là tất cả những gì đi cùng một đứa trẻ.
Chính phủ đã nhìn thấy rõ nguy cơ suy giảm mức sinh và đang triển khai các chính sách khuyến sinh. Nội dung “nam, nữ kết hôn trước 30 tuổi và sinh đủ hai con” mới đây được đưa vào Thông tư hướng dẫn Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035. Theo Nghị định 168/2026/NĐ-CP, Nhà nước hỗ trợ tài chính tối thiểu 2 triệu đồng cho mỗi phụ nữ khi sinh con thuộc một số nhóm, trong đó có phụ nữ ở địa bàn có mức sinh dưới mức thay thế và phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi.
Nhưng khuyến sinh không chỉ là câu chuyện trợ cấp bao nhiêu tiền cho một đứa trẻ. Đó còn là chuyện một người mẹ có thể trở lại công việc mà không phải trả giá quá đắt; một người cha thật sự có thể chia sẻ việc chăm con; một cặp vợ chồng trẻ có thể tìm được nhà ở vừa sức; một đứa trẻ có thể đến nhà trẻ, trường học và bệnh viện mà cha mẹ không phải hoảng sợ trước mỗi hóa đơn. Dường như ít ai có thể sinh một đứa trẻ chỉ vì một khẩu hiệu.
Ở tuổi gần đất xa trời, điều cụ Hà mong mỏi là hành lang chung cư có tiếng trẻ con khóc, có chiếc xe nôi lăn qua mỗi sáng. Cụ vẫn kín đáo quan sát Thảo, An, Hòa mỗi lần chờ thang máy, xem họ đã có bầu chưa. Cụ không biết, phía sau những cái nhìn tránh đi của họ có thể là một khoản vay mua nhà, một hóa đơn chưa trả, một nỗi lo về công việc hoặc đơn giản là mong muốn có thêm vài năm sống trọn vẹn tuổi xuân.
