Cơn sốt giá vật liệu xây dựng: Người dân, nhà thầu cùng “ngộp thở”

“Bão giá” cát, đá, thép...

Chiều muộn, anh Nguyễn Công Nam phường Đại Mỗ (Hà Nội) lại ghé qua căn nhà đang xây dở của mình. Sau gần 8 năm chắt chiu và vay mượn thêm người thân, vợ chồng anh mới dám khởi công ngôi nhà nhỏ trên mảnh đất gia đình để lại với chi phí “liệu cơm gắp mắm”.

Nhưng khi công trình vừa bắt đầu, giá vật liệu liên tục nhích lên. Mỗi lần gọi điện hỏi giá cát, đá, gạch hay thép, anh lại phải tính lại dự toán. Chỉ sau vài tháng, số tiền xây nhà đã đội thêm hơn 100 triệu đồng. Để công trình không dang dở, gia đình anh buộc phải vay thêm tiền, cắt giảm nhiều hạng mục và chấp nhận gánh khoản nợ lớn hơn dự kiến.

Câu chuyện của anh Nam đang diễn ra ở nhiều nơi. Từ những căn nhà cấp bốn ở nông thôn đến nhà phố tại các đô thị, không ít gia đình phải điều chỉnh kế hoạch xây dựng vì giá vật liệu leo thang.

Tâm điểm của đợt tăng giá lần này là cát xây dựng. Nếu vài năm trước thép từng tạo ra những cơn sốt trên thị trường thì nay cát mới là loại vật liệu khiến cả người dân lẫn nhà thầu đứng ngồi không yên. Tại nhiều địa phương, giá cát đã tăng 20-30% chỉ trong vài tháng. Có thời điểm, các đại lý chỉ dám báo giá theo ngày vì nguồn cung biến động liên tục.

Theo khảo sát thị trường, giá cát xây dựng tại Hà Nội đang dao động từ 179.000 đến 650.000 đồng/m³. Đây lại là vật liệu xuất hiện trong hầu hết các công đoạn thi công, từ san lấp nền, đổ bê-tông đến xây thô hoàn thiện nên chỉ cần giá cát tăng, chi phí cả công trình lập tức bị kéo lên theo.

Không chỉ cát, gần như toàn bộ nhóm vật liệu chủ lực đều đang tăng giá. Thép xây dựng hiện phổ biến ở mức 15.500-18.000 đồng/kg, cao hơn khoảng 10-15% so với cùng kỳ năm trước. Với một căn nhà phố 2-3 tầng, chỉ riêng phần chi phí thép phát sinh cũng có thể làm đội dự toán thêm hàng chục triệu đồng.

Xi-măng cũng bước vào chu kỳ tăng giá mới khi nhiều doanh nghiệp đồng loạt điều chỉnh thêm từ 60.000-100.000 đồng mỗi tấn. Trong khi đó, giá gạch xây dựng đã tăng khoảng 25%, từ mức 1.300 đồng lên 1.800-2.000 đồng mỗi viên...

Điều đáng lo ngại không nằm ở mức tăng của từng loại vật liệu riêng lẻ mà ở việc tất cả cùng tăng trong một thời điểm, đồng loạt thiết lập mặt bằng giá mới, tạo ra một “cú sốc chi phí” đối với toàn bộ ngành xây dựng. Với người dân, một căn nhà dự kiến một tỷ đồng có thể phát sinh thêm hàng chục, thậm chí hàng trăm triệu đồng.

Đó là lý do ngày càng nhiều công trình dân dụng xuất hiện trong tình trạng thi công cầm chừng. Có người buộc phải thu hẹp diện tích xây dựng, hoặc phải bỏ tầng lửng, hay cắt giảm nhiều hạng mục nội thất.

Nếu người dân đau đầu vì chi phí xây nhà đội lên thì các nhà thầu lại đối mặt với một áp lực khác: càng thi công càng thua lỗ. Phần lớn công trình được ký theo đơn giá cố định từ nhiều tháng trước. Trong khi đó, theo ông Đặng Trọng Đức, Tổng Giám đốc Phục Hưng Holdings, đến đầu năm 2026, giá cát và đá xây dựng đã tăng gấp 2,5 lần, giá thép tăng khoảng 35% so với năm 2021, khiến các khoản dự phòng gần như bị xóa sạch. Thậm chí, tại một số địa phương đã xuất hiện tình trạng nhà thầu xin trả lại dự án hoặc tạm dừng thi công vì giá vật liệu tăng quá nhanh, càng làm càng lỗ.

Ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch Hiệp hội Nhà thầu xây dựng Việt Nam (VACC), cho rằng nhà thầu đang là bên chịu thiệt hại lớn nhất vì phải thực hiện các hợp đồng được ký theo mặt bằng giá cũ. Nhiều doanh nghiệp rơi vào tình cảnh “quá tải nhưng không có lãi”, khối lượng công việc lớn nhưng lợi nhuận rất mỏng, thậm chí phải chấp nhận bù lỗ để giữ tiến độ. Ông Hoàng Xuân Biên, Phó Tổng Giám đốc Công ty Hoàng Hà cũng cho biết chi phí thi công tăng vượt kiểm soát đang ảnh hưởng trực tiếp đến dòng tiền dự án. Trong khi đó, đại diện Vinaconex phản ánh việc áp dụng đơn giá công bố chưa sát thực tế khiến nhà thầu càng thêm khó khăn, nhiều dự án phát sinh tranh cãi trong thanh quyết toán, làm đình trệ dòng tiền và gia tăng áp lực tài chính cho doanh nghiệp.

Nguồn cung eo hẹp, nhu cầu tăng vọt

Theo các chuyên gia, đợt tăng giá vật liệu xây dựng hiện nay không đơn thuần là biến động thị trường ngắn hạn mà là kết quả của nhiều áp lực dồn nén cùng lúc: Nguồn cung ngày càng eo hẹp trong khi nhu cầu lại tăng mạnh chưa từng có.

Ở phía cung, cát và đá xây dựng - hai loại vật liệu nền tảng của mọi công trình - đang chịu sức ép lớn từ việc siết chặt quản lý khai thác khoáng sản. Nhiều mỏ hết hạn khai thác, một số mỏ mới vẫn loay hoay với các thủ tục về môi trường, đất đai và cấp phép. Trong khi đó, để đưa một mỏ vật liệu vào hoạt động thường mất nhiều tháng, thậm chí nhiều năm. Nguồn cung vì thế không thể tăng nhanh theo nhu cầu thực tế của thị trường.

Nhưng điều khiến giá vật liệu tăng mạnh hơn cả là sự bùng nổ của nhu cầu. Giai đoạn 2025-2026 là cao điểm giải ngân đầu tư công với hàng loạt dự án cao tốc, sân bay, vành đai, khu công nghiệp và hạ tầng giao thông trọng điểm cùng triển khai. Những “đại công trường” này tiêu thụ khối lượng khổng lồ cát, đá, thép và xi-măng, khiến thị trường vật liệu trở nên căng thẳng. Nhiều doanh nghiệp trong ngành ví von, vật liệu đang bị các dự án lớn “hút” về công trường, khiến nguồn cung cho xây dựng dân dụng ngày càng khan hiếm.

Gỡ nút thắt, minh bạch hóa thị trường

Trước đà tăng giá vật liệu xây dựng, Thủ tướng Chính phủ đã yêu cầu các bộ, ngành và địa phương triển khai đồng bộ các giải pháp bình ổn thị trường. Theo đó, Bộ Xây dựng đề nghị tăng cường thanh tra hoạt động khai thác cát, đá; xử lý nghiêm tình trạng găm hàng, đầu cơ, thổi giá, đồng thời yêu cầu các địa phương công bố giá vật liệu sát hơn với diễn biến thực tế của thị trường.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng kiểm tra, xử phạt chỉ là giải pháp trước mắt. Muốn hạ nhiệt thị trường, điều quan trọng hơn là tháo gỡ nút thắt nguồn cung. Trong bối cảnh hàng loạt dự án hạ tầng trọng điểm cùng triển khai, nhu cầu cát, đá, đất đắp tăng đột biến trong khi nhiều mỏ khai thác vẫn vướng thủ tục, việc đẩy nhanh cấp phép, nâng công suất các mỏ đủ điều kiện và chủ động cân đối nguồn vật liệu cho các công trình dân sinh được xem là giải pháp cấp bách.

Một điểm nghẽn khác nằm ở khoảng cách giữa giá công bố và giá giao dịch thực tế. Khi giá vật liệu thay đổi từng tuần, thậm chí từng ngày, việc công bố giá chậm không chỉ gây khó cho người dân và doanh nghiệp trong lập dự toán mà còn làm phát sinh tranh chấp trong thanh quyết toán. Theo ông Lê Hoàng Châu, Chủ tịch Hiệp hội Bất động sản Thành phố Hồ Chí Minh, giải pháp cốt lõi là minh bạch hóa toàn bộ chuỗi cung ứng, kiểm soát chặt giá tại mỏ và hạn chế tối đa các khâu trung gian. Khi thị trường vận hành minh bạch và cạnh tranh lành mạnh, giá vật liệu sẽ tự điều chỉnh về mức hợp lý hơn.

Ông Châu cũng đề xuất nghiên cứu cơ chế dự trữ hoặc điều tiết đối với một số loại vật liệu chiến lược tương tự như xăng dầu nhằm ứng phó với những đợt biến động bất thường của thị trường. Về lâu dài, các chuyên gia cho rằng ngành xây dựng cần giảm dần sự phụ thuộc vào các nguồn tài nguyên tự nhiên bằng cách thúc đẩy vật liệu xanh và vật liệu thay thế. Gạch không nung, xi-măng xanh, cát nhân tạo hay vật liệu tái chế không chỉ góp phần giảm áp lực lên nguồn tài nguyên đang ngày càng khan hiếm mà còn giúp thị trường chủ động hơn trước những cú sốc giá trong tương lai. Bởi nếu không sớm giải quyết bài toán vật liệu xây dựng, thứ tăng giá không chỉ là cát, đá hay thép, mà còn là chi phí an cư của hàng triệu gia đình và sức chịu đựng của cả ngành xây dựng.