Dưới cái nắng bỏng rát, lớp bùn đáy kênh khô quánh sau nhiều ngày đóng nước lộ ra, máy móc hoạt động liên tục, từng đoạn kênh được khẩn trương nạo vét, gia cố trước giờ mở nước trở lại.
Phía sau nhịp thi công gấp gáp ấy là áp lực ngày càng lớn của ngành thủy lợi: nguồn nước giảm dần, công trình xuống cấp theo thời gian, trong khi bài toán kinh phí duy tu, vận hành vẫn chưa được tháo gỡ kịp thời.
Chạy đua dưới lòng kênh cạn
Giữa tháng 5, nhiều tuyến kênh thuộc hệ thống Nha Trinh-Lâm Cấm đồng loạt đóng nước để phục vụ sửa chữa định kỳ, nhằm xử lý những đoạn sạt lở, gia cố cống lấy nước trước khi bước vào cao điểm cấp nước vụ hè thu.
Lãnh đạo Công ty Trách nhiệm hữu hạn một thành viên Khai thác công trình thủy lợi Ninh Thuận cho biết, tuyến kênh chính nam thuộc hệ thống Nha Trinh-Lâm Cấm được đóng nước từ ngày 30/4-15/5. Đây là “khoảng thời gian vàng” để xử lý các hạng mục dưới nước, bởi sau khi mở nước trở lại, toàn bộ hệ thống gần như phải vận hành liên tục.
Tại Trạm Thủy nông Ninh Phước, nơi đang quản lý 20 trạm bơm, trong đó có 15 trạm vận hành thường xuyên để tưới cho gần 500ha đất nông nghiệp, áp lực mùa khô hiện rõ trên từng thiết bị đã hoạt động nhiều năm liền.
Ông Nguyễn Vĩnh Phúc, Trưởng trạm Thủy nông Ninh Phước cho biết, nhiều trạm bơm chưa được bảo trì định kỳ do thiếu kinh phí. Trong điều kiện vận hành với cường độ cao suốt mùa khô, nguy cơ phát sinh sự cố là rất lớn nếu không được sửa chữa kịp thời.
Không chỉ riêng Ninh Phước, tại các trạm bơm thuộc Trạm Thủy nông Ninh Hải, áp lực nguồn nước cuối kênh cũng ngày càng lớn khi nền nhiệt liên tục tăng cao. Nhiều tuyến kênh ven biển đã vận hành liên tục qua nhiều mùa vụ, trong khi một số đoạn bị bồi lắng, xuống cấp cần được xử lý ngay trong đợt đóng nước này.
Theo cán bộ kỹ thuật của trạm, khu vực cuối kênh luôn là nơi chịu tác động rõ nhất mỗi khi nguồn nước suy giảm. Chỉ cần dòng chảy yếu đi hoặc lòng kênh bị bồi lấp, khả năng dẫn nước sẽ giảm rất nhanh, ảnh hưởng trực tiếp đến hàng trăm héc-ta cây trồng phía cuối nguồn.
Gánh nặng vận hành khi nguồn lực eo hẹp
Khó khăn của các trạm thủy nông hiện nay không chỉ là chuyện nạo vét hay sửa chữa công trình, mà còn là bài toán duy trì cả hệ thống vận hành ổn định trong điều kiện nguồn lực hạn chế.
Theo Công ty Trách nhiệm hữu hạn một thành viên Khai thác công trình thủy lợi Ninh Thuận, đến ngày 11/5, tổng dung tích của 24 hồ chứa do đơn vị quản lý còn hơn 225 triệu m³, đạt 44,9% dung tích thiết kế. Dù vậy, hệ thống vẫn phải bảo đảm cấp nước cho khoảng 25.286ha đất sản xuất trong vụ hè thu năm nay.
Áp lực điều tiết nước vì thế lớn hơn nhiều năm trước, nhất là khi ngoài diện tích sản xuất theo kế hoạch, nhiều khu vực phát sinh thêm nhu cầu tưới trong bối cảnh nắng nóng kéo dài.
Điều đáng lo ngại hơn là phương án giá sản phẩm, dịch vụ công ích thủy lợi năm 2026 đến nay vẫn chưa được phê duyệt. Điều này khiến doanh nghiệp chưa thể ký hợp đồng đặt hàng, đồng nghĩa chưa có cơ sở để tạm ứng kinh phí phục vụ vận hành hệ thống.
Hiện nay, nguồn thu từ các dịch vụ khác của doanh nghiệp chỉ đạt hơn 3 tỷ đồng/tháng, tương đương khoảng 30% tổng doanh thu, trong khi chi phí vận hành thường xuyên đã lên tới khoảng 7,2 tỷ đồng/tháng, chưa bao gồm kinh phí duy tu, sửa chữa công trình.
Khó khăn tài chính lại xuất hiện đúng vào thời điểm ngành thủy lợi phải triển khai đóng nước trên diện rộng để sửa chữa hệ thống. Nếu bỏ lỡ giai đoạn này, việc thi công sau khi mở nước trở lại gần như không thể thực hiện, kéo theo nguy cơ ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng cấp nước cho cả vụ hè thu và các vụ sản xuất tiếp theo.
Áp lực ấy càng đè nặng khi phần lớn công trình thủy lợi hiện nay đã khai thác nhiều năm, đòi hỏi phải duy tu thường xuyên để bảo đảm an toàn không chỉ trong mùa khô mà cả mùa mưa lũ cuối năm.
Để giữ “mạch sống” cho đồng ruộng
Theo Công văn số 5677/SNNMT-CCTL ngày 24/4/2026 của Sở Nông nghiệp và Môi trường, việc thẩm định phương án giá sản phẩm, dịch vụ công ích thủy lợi năm 2026 của Công ty Trách nhiệm hữu hạn một thành viên (TNHH MTV) Khai thác công trình thủy lợi Ninh Thuận và Công ty Trách nhiệm hữu hạn một thành viên Khai thác công trình thủy lợi Khánh Hòa đang gặp vướng mắc lớn về nguồn kinh phí.
Trở ngại lớn nhất hiện nay nằm ở khả năng cân đối ngân sách. Vì vậy, Sở Nông nghiệp và Môi trường chưa có cơ sở tham mưu Ủy ban nhân dân tỉnh ban hành định giá sản phẩm, dịch vụ thủy lợi năm 2026 cho hai doanh nghiệp này.
Theo phương án do các đơn vị xây dựng, năm 2026, Công ty TNHH MTV Khai thác công trình thủy lợi Ninh Thuận cần khoảng 86,9 tỷ đồng; Công ty TNHH MTV Khai thác công trình thủy lợi Khánh Hòa cần khoảng 60,8 tỷ đồng. Trong khi đó, tổng kinh phí ngân sách được giao cho cả hai đơn vị chỉ khoảng 85 tỷ đồng.
Trước thực tế đó, Sở Nông nghiệp và Môi trường đề xuất Ủy ban nhân dân tỉnh cho phép tạm thời áp dụng đơn giá cũ theo các quyết định đã ban hành trước đây để hai doanh nghiệp có cơ sở ký hợp đồng đặt hàng, duy trì hoạt động vận hành hệ thống.
Cùng quan điểm, tại Công văn số 5686/STC-QLG và CS ngày 5/5/2026, Sở Tài chính cho biết tổng nhu cầu kinh phí của hai công ty gần 147,8 tỷ đồng, tăng hơn 62 tỷ đồng so dự toán được giao. Trong khi nguồn ngân sách hiện chưa thể đáp ứng theo phương án giá mới mà các doanh nghiệp đề xuất.
Đáng chú ý, từ ngày 2/4/2026, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 115/2026/NĐ-CP thay thế Nghị định số 96/2018/NĐ-CP, quy định mới về giá sản phẩm, dịch vụ thủy lợi và chính sách hỗ trợ trong quản lý, khai thác công trình thủy lợi. Theo đó, hai doanh nghiệp tiếp tục rà soát, xây dựng lại phương án giá theo quy định mới.
Trong bối cảnh ấy, việc cho phép tạm áp dụng đơn giá cũ được xem là giải pháp cần thiết để các đơn vị có nguồn kinh phí tối thiểu duy trì vận hành, bảo đảm tiến độ cung cấp dịch vụ công ích thủy lợi phục vụ sản xuất nông nghiệp năm 2026.
Giữa cái nắng gay gắt của mùa khô, những tuyến kênh vẫn đang được khẩn trương nạo vét để kịp mở nước cho vụ hè thu. Nhưng phía sau lớp bùn đất, tiếng máy móc và nhịp thi công dọc công trường là một cuộc chạy đua âm thầm hơn để giữ an toàn cho cả hệ thống thủy lợi đang gánh trên mình “mạch sống” của hàng chục nghìn héc-ta đồng ruộng khu vực phía nam tỉnh Khánh Hòa.
