Dưới chân đồi Cù Lao, nơi dòng sông Cái uốn mình đổ ra biển lớn, quần thể Tháp Bà như được “đánh thức” bởi nhịp trống hội rộn ràng, làn khói hương bảng lảng và bước chân hành hương mỗi lúc một đông. Không gian linh thiêng ấy gợi cảm giác vừa gần gũi, vừa huyền nhiệm, nơi con người tìm về với niềm tin và sự tri ân.
Theo lệ xưa, lễ hội được tổ chức để tưởng nhớ, tôn vinh công đức Nữ thần Pô Nagar (Mẹ xứ sở của người Chăm), đồng thời cũng là Thánh Mẫu Thiên Y A Na trong tâm thức người Việt. Trải qua bao biến thiên lịch sử, nơi đây đã trở thành điểm giao thoa tín ngưỡng đặc sắc, khi từ thế kỷ 17, người Việt tiếp nhận và tôn thờ Thiên Y A Na, tạo nên một không gian văn hóa đa lớp, bền bỉ theo thời gian.
Phát biểu ý kiến tại buổi lễ, Phó Chủ tịch Thường trực Ủy ban nhân dân tỉnh Khánh Hòa Nguyễn Long Biên nhấn mạnh, Tháp Bà Pô Nagar là một trong những công trình tiêu biểu của kiến trúc Chămpa, được xây dựng từ thế kỷ VIII đến XIII.
Di tích hiện còn lưu giữ 14 đạo sắc phong, trong đó có 6 sắc phong của các vua triều Nguyễn phong tặng Thiên Y A Na. Giá trị đặc sắc của công trình còn thể hiện ở phong cách kiến trúc chuyển tiếp từ Mỹ Sơn A1 sang phong cách Bình Định, cùng hệ thống 28 minh văn bằng chữ Sanskrit và chữ Chăm cổ vẫn được bảo tồn gần như nguyên vẹn.
Trong ánh đèn rực rỡ, tiếng trống khai hội vang vọng, hòa quyện cùng chương trình nghệ thuật tái hiện huyền tích Thiên Y A Na đã đưa người xem ngược dòng thời gian, chạm tới những truyền thuyết khai thiên lập địa của cư dân duyên hải miền trung. Mỗi tiết mục không chỉ là trình diễn, mà còn là sự kể chuyện bằng nghệ thuật, khơi dậy chiều sâu văn hóa của vùng đất xứ Trầm-biển yến.
Lễ hội năm nay mang đậm sắc thái truyền thống với hệ thống nghi lễ được phục dựng công phu: từ lễ rước nước, lễ mộc dục (tắm tượng), thay y Mẫu, đến lễ thả hoa đăng, cầu quốc thái dân an, tế cổ truyền, khai diên, tôn vương…
Mỗi nghi lễ là một lát cắt văn hóa, nơi các bậc cao niên, chức sắc tôn giáo và cộng đồng người Việt-Chăm cùng thực hành, tái hiện nghi thức cổ xưa kết nối con người với thần linh và tự nhiên.
Không dừng lại ở phần lễ, không gian lễ hội còn trở nên sống động với các hoạt động văn hóa dân gian. Nhiều đoàn dân vũ, câu lạc bộ tín ngưỡng từ khắp nơi hội tụ, mang đến những điệu múa, lời ca đậm đà bản sắc.
Những đêm diễn như “Linh thiêng xứ Trầm”, “Trăng soi dáng Tháp” với hình thức bán thực cảnh đã tái hiện sinh động huyền tích Pô Nagar, tạo nên sức hút riêng cho lễ hội.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Thị Minh Lý, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, Tháp Bà Pô Nagar không chỉ là di tích kiến trúc nghệ thuật được xếp hạng từ năm 1979, mà còn được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, và đến năm 2025 chính thức trở thành di tích quốc gia đặc biệt. Những danh hiệu ấy vừa khẳng định giá trị lịch sử, văn hóa, vừa đặt ra yêu cầu cấp thiết trong việc bảo tồn và phát huy di sản để du lịch tỉnh Khánh Hòa nâng tầm phát triển đa dạng hơn.
Giữa nhịp sống hiện đại, lễ hội vẫn giữ được hồn cốt nguyên sơ, nơi con người tìm về với cội nguồn, với niềm tin và sự tri ân sâu sắc. Vì thế Lễ hội Tháp Bà Pô Nagar Nha Trang 2026 không chỉ là điểm hẹn du lịch, mà còn là một không gian văn hóa sống động, nơi quá khứ và hiện tại giao thoa, góp phần tạo nên sức hấp dẫn bền bỉ của Khánh Hòa trong mắt du khách gần xa.
