Năm 2025, tỉnh đã đón trên 19,4 triệu lượt khách, tăng 26,61% so với cùng kỳ năm trước và vượt 7,79% so với kế hoạch năm.
Ninh Bình có quần thể du lịch tâm linh Tam Chúc và Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long. Đây là hai trong những khu du lịch tiêu biểu của tỉnh Ninh Bình hội tụ các giá trị văn hóa tâm linh đặc sắc, sinh thái, đa dạng sinh học, có tiềm năng lớn để hình thành một chỉnh thể không gian di sản liên hoàn, hướng tới các tiêu chí đề cử Di sản thế giới UNESCO.
Bảo tồn thiên nhiên
Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long tỉnh Ninh Bình là vùng đất ngập nước nội địa lớn nhất Đồng bằng Bắc Bộ. Theo đánh giá của các nhà khoa học, nơi đây, không chỉ nổi tiếng về cảnh quan thiên nhiên, mà còn có giá trị đặc biệt về lịch sử, khảo cổ, văn hóa và du lịch sinh thái. Vùng ngập nước Vân Long là một phần không gian địa lý rộng lớn của Văn hóa Hòa Bình, nền văn hóa gắn liền với các vùng núi đá vôi, nơi cư dân sống trong các hang động và mái đá, khai thác tài nguyên thiên nhiên.
Các dấu tích khảo cổ tiền sử quan trọng tại Hang Thúi Thó có các hóa thạch vỏ ốc, sò, hến có kích thước lớn và chữ viết cổ trên vách đá cho thấy sự cư trú của người Tiền sử cách đây khoảng 10.000 năm. Vân Long cũng là nơi cư trú của hàng trăm loài động, thực vật, trong đó có nhiều loài nguy cấp, quý, hiếm được ghi nhận trong Sách đỏ Việt Nam, Danh mục đỏ IUCN và các phụ lục của Công ước CITES (Công ước về Buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp). Đó là voọc mông trắng, loài linh trưởng đặc hữu, nằm trong danh sách cực kỳ nguy cấp toàn cầu, có quần thể lớn nhất thế giới sinh sống ổn định tại đây. Cùng với đó, Vân Long còn sở hữu hệ thực vật phong phú, các thủy vực tự nhiên, đầm lầy, hang động ngập nước và cảnh quan núi đá vôi phản chiếu trên mặt nước, tạo nên giá trị thẩm mỹ và khoa học đặc biệt.
Những năm qua, quần thể du lịch Tam Chúc được biết đến là một quần thể tâm linh hiện đại và ẩn chứa nhiều giá trị khảo cổ sâu sắc, minh chứng cho sự tồn tại của nền văn hóa Hòa Bình cổ xưa. Tại Tam Chúc, dấu tích Văn hóa Hòa Bình được tìm thấy qua các phát hiện khảo cổ học quan trọng, xác định đây từng là nơi sinh sống của cư dân Việt cổ cách hàng chục nghìn năm, thể hiện qua di chỉ cư trú và xương động vật, cho thấy một cộng đồng đã tồn tại ở đây từ rất sớm, trước cả khi Phật giáo phát triển mạnh mẽ tại khu vực này gắn liền với các yếu tố địa chất độc đáo và hệ sinh thái đa dạng.
Hệ thống chùa tại Tam Chúc được xây dựng hài hòa với núi đá vôi, hồ nước tự nhiên và rừng cây, thể hiện triết lý Phật giáo về sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên. Về giá trị kiến trúc và cảnh quan, Tam Chúc là một quần thể tổng hòa giữa kiến trúc Phật giáo truyền thống và không gian tự nhiên rộng lớn, với hồ Tam Chúc, dãy núi Thất Tinh và các thung lũng ngập nước.
Cùng với Vân Long, khu vực rừng Kim Bảng thuộc quần thể Tam Chúc được tỉnh Ninh Bình định hướng thành lập Khu bảo tồn loài-sinh cảnh voọc mông trắng, với hệ sinh thái rừng núi đá vôi liên tục, có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc mở rộng không gian sinh cảnh và tăng cường khả năng kết nối sinh thái. Các kết quả nghiên cứu gần đây cho thấy khu vực này cũng đang duy trì quần thể voọc mông trắng có giá trị bảo tồn cao. Quần thể Tam Chúc đóng vai trò quan trọng trong phát triển du lịch tâm linh bền vững, thu hút hàng triệu lượt khách trong nước và quốc tế mỗi năm.
Kết nối chuỗi giá trị du lịch bền vững
Sự kết nối hài hòa gắn với bảo tồn văn hóa thiên nhiên giữa quần thể du lịch tâm linh Tam Chúc và Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long sẽ tạo thành một chuỗi giá trị du lịch bền vững, kết hợp giữa: Du lịch tâm linh-văn hóa; Du lịch sinh thái-bảo tồn; Du lịch trải nghiệm cộng đồng. Hành trình từ Tam Chúc đến Vân Long là hành trình chuyển tiếp từ không gian tâm linh-tĩnh tại sang không gian sinh thái-nguyên sơ, giúp du khách trải nghiệm trọn vẹn triết lý sống hài hòa giữa con người và tự nhiên. Đây là yếu tố phù hợp với định hướng của UNESCO về bảo tồn tổng hợp di sản văn hóa và thiên nhiên. Sự kết nối này góp phần giảm áp lực du lịch tập trung, phân bổ dòng khách hợp lý, nâng cao nhận thức cộng đồng và du khách về bảo vệ di sản.
Để phát triển du lịch bền vững gắn với bảo tồn các di sản văn hóa thiên nhiên, tỉnh Ninh Bình đã ban hành và triển khai hiệu quả nhiều đề án, chương trình, kế hoạch, bảo tồn di sản văn hóa đồng thời khơi dậy ý thức của cộng đồng trong bảo tồn phát huy di sản. Thực tế cho thấy, việc kết nối chuỗi giá trị du lịch bền vững Tam Chúc-Vân Long cần có hệ thống chính sách đồng bộ và dài hạn về quy hoạch và quản lý liên vùng; về phát triển sản phẩm du lịch bền vững; về cộng đồng và sinh kế;...
Phát biểu tại hội thảo khoa học quốc tế về các giá trị nổi bật toàn cầu gắn với định hướng xây dựng Hồ sơ trình UNESCO công nhận Quần thể Tam Chúc và Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long là di sản thế giới, đồng chí Trần Song Tùng, Phó Chủ tịch Thường trực Ủy ban nhân dân tỉnh cho biết: Quan điểm xuyên suốt của Ninh Bình là bảo đảm sự hài hòa giữa bảo tồn và phát huy giá trị di sản, bảo vệ môi trường, gìn giữ đa dạng sinh học với phát triển kinh tế-xã hội bền vững, coi di sản là nguồn lực quan trọng, lâu dài cho sự phát triển của địa phương. Việc nghiên cứu, đề cử Di sản thế giới đối với Quần thể Tam Chúc-Vân Long không chỉ là một nhiệm vụ chuyên môn, mà còn là một nội dung chiến lược, thể hiện tầm nhìn phát triển dài hạn của tỉnh Ninh Bình trong quá trình xây dựng đô thị di sản, kinh tế di sản và công nghiệp văn hóa, hướng tới mục tiêu đưa Ninh Bình trở thành thành phố trực thuộc Trung ương vào năm 2030.
Việc tổ chức, kết nối và bảo tồn văn hóa thiên nhiên giữa quần thể du lịch tâm linh Tam Chúc và Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long, sẽ tạo sản phẩm du lịch đặc thù riêng có của tỉnh Ninh Bình, góp phần bảo tồn giá trị lịch sử-văn hóa, cảnh quan, đa dạng sinh học, lan tỏa giá trị sống hài hòa giữa con người-tín ngưỡng-thiên nhiên.
