Trở lại và mong sớm được đón nhận
Sau mấy chục năm kẹt giữa hai bức tường của Trường đại học Mỹ thuật Việt Nam và trụ sở Bộ Công an, gần đây, cùng với sự hỗ trợ của Sở Văn hóa, Thể thao Hà Nội, hai bức phù điêu “Nông nghiệp” và “Ngư nghiệp” đã được hiện diện. Đây là tác phẩm của những nhà điêu khắc tên tuổi thuộc khóa 1 và khóa 2 của trường Mỹ thuật Đông Dương.
Dự án tu bổ do hai nhà điêu khắc Trần Quốc Thịnh và Trần Công Định (Khoa Điêu khắc, Trường đại học Mỹ thuật Việt Nam) thực hiện. Thạc sĩ, Nhà điêu khắc Trần Công Định cho biết: Trước khi tu bổ nhóm tác giả đã quay video toàn bộ hiện trạng tác phẩm. Khảo sát ban đầu cho thấy hai tác phẩm bị bẩn khá nhiều bởi sơn, vôi bắn vào. Do khoảng thời gian cũng khá lâu nên tác phẩm bị hư hại một phần nhỏ. Những người thực hiện đã tìm hiểu các phương pháp của lĩnh vực khảo cổ, cộng với những hiểu biết về hình khối tác phẩm điêu khắc, làm sao để giữ lại nguyên vẹn.
Còn với TS, nhà điêu khắc Trần Quốc Thịnh: Khó khăn nhất là xử lý các vệt sơn bám rất chắc trên tác phẩm. Nhóm tác giả đã sử dụng công cụ hỗ trợ để xử lý từng chút một, tránh gây hại sang những phần khác. “Chúng tôi đang nghiên cứu và đề xuất với trường là phải dùng thêm một số hóa chất bảo vệ”, nhà điêu khắc Trần Quốc Thịnh nói.
Dự án được thực hiện bằng nguồn vốn xã hội hóa, dưới sự chỉ đạo của UBND phường Cửa Nam, Hà Nội. Ông Phạm Tuấn Long, Bí thư Đảng Ủy, Chủ tịch HĐND phường chia sẻ: “Mặc dù tác phẩm gắn trên tường của Trường đại học Mỹ thuật Việt Nam nhưng lại quay ra khoảng không gian công cộng của phường Cửa Nam. Như vậy người dân sẽ được thưởng lãm tác phẩm này. Tôi hy vọng dự án này sớm được cộng đồng đón nhận khi hoàn thành”, ông Long nói.
Bản gốc những bức phù điêu trên do 3 sinh viên Trường cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương là Vũ Cao Đàm, Geogres Khánh và Lê Tiến Phúc thực hiện, dưới sự hỗ trợ, hướng dẫn của GS người Pháp, được mang sang Paris tham gia Đấu xảo thuộc địa Quốc tế năm 1931. Sau khi triển lãm đấu xảo kết thúc, hai bức phù điêu được thể hiện trên hiện trường do họa sĩ George Khánh và các sinh viên, trong đó có họa sĩ Đinh Văn Khang thực hiện. Trong quá trình thu thập tư liệu về Trường Mỹ thuật Đông Dương, TS Trần Hậu Yên Thế đã có được những tài liệu liên quan đến hai bức phù điêu này. Nhóm nghiên cứu đã cho ra mắt những hình ảnh đầu tiên trong triển lãm “Nghệ thuật thời Đông Dương” diễn ra tại Bảo tàng Hà Nội vào năm 2019.
Theo TS Trần Hậu Yên Thế, hai bức phù điêu này có ngôn ngữ hiện đại, với những mảng miếng rất táo bạo. Có thể nói hầu hết những tác phẩm phù điêu sau này của chúng ta đã có sự kế thừa rất lớn với những đường nét khỏe khoắn, khúc chiết, mạch lạc. TS Trần Hậu Yên Thế cho rằng: “vẻ mặt lam lũ, chất phác của nông dân và ngư dân không thấy ở đâu nhiều như ở hai bức phù điêu này. Nếu như nghệ thuật truyền thống mang nặng tính tôn giáo, không gian dành cho sự nguyện ước nhiều hơn là khắc họa những sinh hoạt chân thực đời thường thì ở hai bức phù điêu “Nông nghiệp” và “Ngư nghiệp”, lần đầu tiên, chúng ta cảm nhận được vóc dáng của người lao động với những giọt mồ hôi, sự cực nhọc của họ khi cất những mẻ lưới đánh cá… Có lẽ thầy Victor Tacdier đã truyền cho chúng ta một tấm gương, một thông điệp “phải yêu lấy đồng bào mình”.
Năm 2020 khi UBND quận Hoàn Kiếm trước kia thực hiện các dự án nghệ thuật công cộng trong địa bàn tại phố Phùng Hưng, khu vực bờ vở Phúc Tân, nghệ sĩ thị giác Nguyễn Thế Sơn đã đưa hình ảnh hai bức phù điêu “Nông nghiệp” và “Ngư nghiệp” ra mắt công chúng dưới dạng phiên bản nhỏ hơn. Hai phiên bản này vẫn đang hiện diện tại bãi Phúc Tân.
Còn những câu hỏi cho các di sản khác…
Theo nghệ sĩ Nguyễn Thế Sơn: Con phố mới Hàng Lọng sau khi được khơi thông với điểm nhấn là hai bức phù điêu “Nông nghiệp” và “Ngư nghiệp” sẽ mở ra hướng đi cho các nghệ sĩ đương đại trong nước và quốc tế về cơ hội tiếp cận, làm những phiên bản mới cho những phần còn lại. “Cho đến thời điểm này, chúng tôi chưa có thông tin, dữ liệu về hai bức tranh còn lại là “Sĩ phu” và “Việt thương nhân”. 4 tác phẩm điêu khắc này là những hình ảnh đầu tiên về 4 tầng lớp: sĩ, nông, công, thương trong xã hội, hiện diện một cách uy nghi, đầy tính thẩm mỹ. Hy vọng những cơ duyên của lịch sử sẽ mở ra cơ hội trong việc đưa nghệ thuật như một yếu tố quan trọng trong việc đánh thức ký ức di sản đô thị cũng như góp phần phát triển công nghiệp văn hóa tại Hà Nội”, nghệ sĩ Nguyễn Thế Sơn nói.
Số phận hai bức phù điêu trên khiến cho ta nhớ tới những tác phẩm nghệ thuật, công trình kiến trúc đã biến mất hoặc đang trong tình trạng hư hại và dần rơi vào quên lãng. Cách đây mấy năm, hai bức tranh cổ động có giá trị như di sản đô thị ở Hà Nội của cố họa sĩ Trường Sinh đặt tại ngã tư Chợ Mơ (ngã tư phố Bạch Mai - Nguyễn Thị Minh Khai - Trương Định - Đại La) có nguy cơ bị phá hủy để giải phóng mặt bằng cho dự án đường vành đai 2. Sau khi báo chí và các nhà chuyên môn lên tiếng, tuy đã được di dời nhưng đến nay, mỗi bức tranh vẫn đang được “đặt tạm” ở hai nơi khác nhau, bởi những vướng mắc về thủ tục hành chính cũng như rơi vào sự quên lãng. Dường như chúng ta đang có sự hoài nghi với những tác phẩm nghệ thuật từ quá khứ mà ở đây là một bức tranh gắn với thời kỳ ngặt nghèo của đất nước 1954-1986.
Việc ứng xử với di sản, nhất là các di sản nghệ thuật hội họa, kiến trúc ở Việt Nam chưa được chú trọng đúng mức. Phải chăng chúng ta đang lãng phí di sản nghệ thuật không chỉ thời kỳ Đông Dương mà còn chưa có tầm nhìn dài hơi với những tác phẩm, công trình ở giai đoạn sau này?
