Nhìn lại, thấy gì?
Văn Thành Lê gọi cuốn sách thứ 18 của mình - “Văn học thiếu nhi Việt Nam đầu thế kỷ 21: Những điều đọng lại trong con mắt nhắm” (NXB Kim Đồng) là tùy luận, mong bổ sung thêm góc nhìn cá nhân cho mảng sáng tác còn nhiều ý kiến đa chiều này.
Theo tác giả, trong 25 năm qua, số lượng tác phẩm văn học thiếu nhi Việt Nam không hề nhỏ. Thế nhưng: “Đọng lại chỉ là số ít tác phẩm gọi ra được đúng tinh thần trẻ em, lời thơ, câu chuyện như đánh bạn với trẻ em và gợi dẫn đến thế giới của trí tưởng tượng trẻ thơ, của mong mỏi trẻ thơ, của ước muốn trẻ thơ”. Thực tế, văn học thiếu nhi trong nước đã có những thành tựu nhất định, có tác phẩm hứa hẹn sẽ đứng lại được với thời gian, nhưng thành thật mà nói, số ấy… không nhiều.
Nhà văn Văn Thành Lê cho rằng, văn học thiếu nhi từ thế kỷ 20 sang thế kỷ 21 phần nhiều còn thiếu tính giải trí, sự hài hước, sáng tạo. Những trang viết cho trẻ ngay từ thuở ban đầu phải mang vác “vòng kim cô” là tính giáo dục, dạy dỗ, lắm khi còn sỗ sàng áp đặt. Theo nhận định của tác giả, khi chức năng thẩm mỹ, nhận thức, dự báo, giải trí… còn mải dạo chơi đâu đó, chưa lọt vào tầm ngắm người viết thì văn chương khó mang đến niềm vui như đúng cách mà bạn đọc nhí mong chờ. Tác giả phân tích: “Công bằng mà nói, không phải cứ các tác phẩm thuộc/đậm tính giải trí đều không có giá trị. Những câu chuyện ôm chứa vấn đề lớn, có tư tưởng hoàn toàn có thể được giăng mắc bởi một cốt truyện kỳ ảo, trinh thám, hình sự hay những yếu tố dân gian mang màu sắc hiện đại, được thể hiện bằng giọng văn giễu nhại, hài hước, bông lơn… đầy tính nghịch dị”.
Theo Văn Thành Lê, yếu tố quan trọng trong từng trang viết là thông điệp nhân văn cũng cần được lồng ghép khéo để văn học thiếu nhi luôn đong đầy vần thơ, câu chuyện phù hợp trí tưởng tượng của trẻ. Tính giáo dục phải đứng từ xa, thấp thoáng đâu đó chứ đừng ra rả và bao trùm tất cả. Nếu văn học thiếu nhi như “tiệm chữ treo hàng trẻ con bán hàng người lớn”, chắc chắn, bạn đọc nhỏ tuổi sẽ bước vào rồi lập tức rời đi, có khi chẳng bao giờ quay lại. Thay vì cố tình chen chân vào đời sống của nhân vật thiếu nhi bằng giọng điệu và cách nhìn từ người lớn, hãy tạo ra không gian đúng như trẻ muốn với nội dung, lời thoại đủ tạo tiếng cười giòn tan hoặc nỗi buồn cũng trong veo trong vắt, khiến trẻ muốn hòa mình vào từng câu chữ. Cũng có thể đưa vào thế giới ấy những chi tiết “người lớn yêu, trẻ em mến” để tác phẩm văn học thiếu nhi hoàn thành mục tiêu kép, giúp những ai đang và đã từng là trẻ thơ đều thấy thích thú khi miệt mài lật sách.
Trong phần 2 của sách, Văn Thành Lê chọn và giới thiệu 12 tác phẩm anh cho là nổi bật, tiêu biểu của giai đoạn này. Đó là những tác phẩm được vinh danh tại các giải thưởng hoặc được đông đảo bạn đọc yêu thích, giới chuyên môn đánh giá cao. Và còn có “đứa con tinh thần” mới của những cây bút trẻ với góc khai thác cùng cách thể hiện đầy ấn tượng.
Niềm tin tác giả 8X, 9X, 2K
Tác giả dành gần 170 trang để nói về sự chuyển động của văn học thiếu nhi Việt Nam đầu thế kỷ 21 thông qua nhiều lát cắt, từ vai trò, chức năng, đề tài, thể loại đến đội ngũ sáng tác, nghiên cứu, phê bình, xuất bản, truyền thông và cả những giải thưởng liên quan đến sách cho bạn đọc nhí. Kết lại của chuỗi phân tích, biện giải, phê bình là cái nhìn đầy niềm tin: “Sau lại, nhìn kỹ lực lượng tác giả viết cho thiếu nhi đầu thế kỷ 21, tôi hình dung về một chu kỳ tác giả và dấu ấn văn chương sẽ được xác lập. Trước đây, chúng ta có khoảng hơn 10 năm, từ 1981 đến 1994, văn học thiếu nhi xuất hiện nhiều tác giả - tác phẩm tiêu biểu, ấn tượng. Và bây giờ, khoảng từ sau năm 2015 đến nay, là lứa tác giả 8X, 9X... Tôi có niềm tin một số tác phẩm sẽ đứng lại được, xứng đáng đứng được, từ nguồn chữ của thế hệ 8X, 9X”.
Tác giả “Trên đồi, mở mắt và mơ” cho rằng, văn học thiếu nhi đầu thế kỷ 21, đặc biệt là 10 năm trở lại đây đã có sự chuyển động rõ ràng, mạch lạc, bật lên nhiều điểm sáng, thoát khỏi trạng thái nhiều phân vân như trước kia. Nhiều tác giả chọn cách “bước ra khỏi bóng mát của tính giáo dục giáo điều”, chủ động ưu tiên cho tính giải trí trong từng con chữ, vì vậy thu hút ngày càng nhiều độc giả đến với mình. Thể loại, đề tài sáng tác cũng đa dạng, nhiều màu sắc hơn.
Theo tác giả, đáng mừng là gần đây, chúng ta đã có được thế hệ tác giả 8X, 9X, 2K chọn bước vào văn học thiếu nhi với con đường văn chương rõ ràng từ đầu và đủ khả năng khẳng định chỗ đứng qua từng tác phẩm cụ thể. Họ mang đến những câu chuyện thú vị gắn liền với hơi thở thời cuộc bằng góc nhìn mới, giọng văn mới. Văn Thành Lê mong chờ những thay đổi mang tính “lột xác” hơn của văn học thiếu nhi Việt Nam trong giai đoạn mới, để ngay cả khi văn học dịch muốn lấn lướt, bạn đọc trong nước vẫn chọn ra được những tựa sách không thể thay thế cho riêng mình.
