Hoàn thiện thể chế để thúc đẩy phát triển năng lượng

Ngày 11/8, tại Hà Nội, Tạp chí Kinh tế Việt Nam tổ chức diễn đàn “Hoàn thiện chính sách tạo lợi thế cạnh tranh thúc đẩy phát triển năng lượng” với sự tham gia của các chuyên gia, nhà quản lý, doanh nghiệp và các bên liên quan để cùng nhau trao đổi, đánh giá thực trạng, nhận diện cơ hội, thách thức và đề xuất các giải pháp đột phá cho ngành năng lượng.

Phát biểu khai mạc diễn đàn, Tổng thư ký Hội Khoa học kinh tế Việt Nam, Phó Chủ tịch Hội đồng Biên tập, Tạp chí Kinh tế Việt Nam/VnEconomy Đào Quang Bính cho biết, đến năm 2030, nhu cầu năng lượng tại Việt Nam sẽ tăng mạnh do tác động của quá trình công nghiệp hóa, chuyển đổi số và sự bùng nổ của các ngành công nghệ cao như AI, trung tâm dữ liệu. Tuy nhiên, ngành năng lượng đang đối mặt với nhiều thách thức lớn, nguồn cung truyền thống suy giảm, dự án chậm tiến độ, hệ thống pháp luật chưa đồng bộ và thiếu hụt cơ chế tài chính cho các dự án quy mô lớn như LNG, năng lượng tái tạo, hydrogen,…

Trước thực tế đó, việc rà soát và hoàn thiện chính sách, tháo gỡ các “điểm nghẽn” thể chế là nhiệm vụ cấp bách. Xây dựng môi trường đầu tư minh bạch, ổn định và có sức cạnh tranh cao chính là điều kiện tiên quyết để khơi thông nguồn lực, bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Đây cũng là nền tảng quan trọng để thúc đẩy ngành năng lượng Việt Nam phát triển theo hướng hiện đại, xanh và bền vững trong tương lai.

Chỉ ra những điểm nghẽn chính sách đang cản trở phát triển ngành năng lượng, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Dầu khí Việt Nam Nguyễn Hùng Dũng cho rằng, hệ thống chính sách chưa đồng bộ khi một dự án năng lượng hiện nay có thể phải đồng thời chịu sự điều chỉnh của Luật Điện lực, Luật Dầu khí, Luật Đầu tư, Luật Đất đai, Luật Bảo vệ môi trường, Luật Tài nguyên biển và nhiều nghị định hướng dẫn khác. Trong khi đó, không ít quy định còn giao thoa hoặc chưa thống nhất, dẫn đến kéo dài thời gian chuẩn bị đầu tư.

Tiếp đến, thị trường năng lượng phát triển chưa đầy đủ, trong đó thị trường điện cạnh tranh của Việt Nam mới dừng ở một số cấp độ nhất định, trong khi thị trường khí và LNG gần như chưa hình thành. Giá điện vẫn chưa phản ánh đầy đủ tín hiệu thị trường, cơ chế điều chỉnh giá còn chậm, khiến nhà đầu tư khó xây dựng phương án tài chính dài hạn. Điểm nghẽn tiếp theo đó là phát triển nguồn điện chưa đồng bộ với hạ tầng truyền tải. Trong giai đoạn bùng nổ điện mặt trời và điện gió, nhiều dự án đã hoàn thành nhưng không thể phát hết công suất do quá tải lưới điện. Điều này không chỉ gây thiệt hại cho nhà đầu tư mà còn làm giảm hiệu quả sử dụng nguồn lực xã hội.

Điểm nghẽn thứ tư là thiếu chính sách cho các ngành năng lượng mới. Trong khi nhiều quốc gia đã ban hành chiến lược quốc gia về hydrogen, thu giữ và lưu trữ carbon (CCUS), nhiên liệu hàng không bền vững (SAF), tín chỉ carbon,… nhưng ở Việt Nam, nhiều lĩnh vực vẫn chưa có tiêu chuẩn kỹ thuật, cơ chế ưu đãi đầu tư, cơ chế định giá hay thị trường tiêu thụ,… khiến doanh nghiệp khó mạnh dạn đầu tư, còn các tổ chức tài chính cũng chưa có cơ sở để đánh giá hiệu quả của dự án.

Bên cạnh đó, trong bối cảnh địa chính trị quốc tế diễn biến phức tạp, an ninh năng lượng không chỉ phụ thuộc vào sản lượng trong nước mà còn gắn với khả năng ứng phó với các cú sốc bên ngoài. Biến động tại Trung Đông hay nguy cơ gián đoạn các tuyến hàng hải quốc tế cho thấy Việt Nam cần sớm hoàn thiện cơ chế dự trữ năng lượng chiến lược, đa dạng hóa nguồn cung và xây dựng thị trường năng lượng có khả năng chống chịu cao trước biến động toàn cầu, ông Nguyễn Hùng Dũng nhấn mạnh.

Chung quan điểm, ông Đoàn Văn Thuần, Viện Dầu khí Việt Nam khẳng định: Hoạt động tìm kiếm, thăm dò và khai thác dầu khí ngày càng khó khăn, nhất là ở các vùng nước sâu, xa bờ do địa chất phức tạp và yếu tố phức tạp, nhạy cảm về quốc phòng, an ninh, đối ngoại. Trong khi đó, sản lượng nhiều mỏ dầu khí hiện hữu đang suy giảm tự nhiên sau nhiều năm khai thác. Ngoài ra, giá dầu thô phụ thuộc vào thị trường thế giới, gần đây có những biến động bất thường nằm ngoài dự báo của các tổ chức tư vấn quốc tế.

Trong bối cảnh như vậy, mặc dù “Luật Dầu khí năm 2022 (có hiệu lực từ ngày 1/7/2023) được đánh giá là một trong những luật chuyên ngành rất tiến bộ với những cơ chế, chính sách đặc thù phù hợp với thực tiễn hoạt động dầu khí tại Việt Nam” nhưng để thúc đẩy phát triển ngành năng lượng đáp ứng nhu cầu tăng trưởng hai con số của nền kinh tế, việc sửa đổi và hoàn thiện Luật Dầu khí năm 2022 để ban hành Luật Dầu khí năm 2026 là một nhiệm vụ cấp thiết, khách quan.

Theo Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Dầu khí Việt Nam Nguyễn Hùng Dũng, để ngành năng lượng thực sự trở thành động lực phát triển đất nước trong giai đoạn mới, cần hoàn thiện thể chế theo hướng đồng bộ, ổn định và có tính dự báo cao. Theo đó, rà soát toàn bộ các quy định liên quan đến đầu tư năng lượng, bảo đảm thống nhất giữa Luật Điện lực, Luật Dầu khí, Luật Đầu tư, Luật Đất đai và các luật chuyên ngành; đồng thời đơn giản hóa thủ tục đầu tư, rút ngắn thời gian chuẩn bị dự án. Cùng với đó, xây dựng đầy đủ thị trường năng lượng cạnh tranh theo cơ chế thị trường có sự điều tiết của nhà nước là rất cần thiết; trong đó sớm hoàn thiện cơ chế giá điện, thị trường khí và LNG, hợp đồng mua bán điện dài hạn, cơ chế chia sẻ rủi ro, tín chỉ carbon và các công cụ tài chính xanh để thu hút nguồn vốn tư nhân và quốc tế.

Ngoài ra, Việt Nam cần phát triển đồng bộ hệ sinh thái công nghiệp năng lượng, đặc biệt cần có chính sách khuyến khích doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị của điện gió ngoài khơi, LNG, hydrogen và các ngành năng lượng mới, qua đó nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Từ thực tiễn triển khai các dự án năng lượng tại các nước trong khu vực như Hàn Quốc, Nhật Bản, Singapore và các nước EU, ông Juhern Kim, Trưởng Đại diện quốc gia tại Việt Nam, Viện Tăng trưởng xanh toàn cầu (GGGI) đề xuất Việt Nam cần có quy hoạch đồng bộ hạ tầng năng lượng và hạ tầng số, trong đó gắn quy hoạch AI/trung tâm dữ liệu với mức độ sẵn sàng của nguồn điện và lưới điện.

Cơ quan quản lý cũng cần đẩy nhanh quá trình thực thi từ chính sách đến dự án, trong đó thực hiện thí điểm và nhân rộng các mô hình phù hợp. Cùng đó, Việt Nam cần thiết lập các tiêu chí xanh rõ ràng, trong đó đưa các yêu cầu tối thiểu về điện sạch và hiệu quả vận hành vào từ đầu, đồng thời từng bước nâng cao tiêu chuẩn. Ngoài ra, một giải pháp quan trọng khác là nâng cao khả năng huy động vốn cho các dự án năng lượng, trong đó huy động nguồn vốn dài hạn, bao gồm thông qua các nền tảng như Trung tâm Tài chính quốc tế Việt Nam (VIFC), ông Juhern Kim gợi ý.

Phát biểu tại diễn đàn, ông Phan Đức Hiếu, Ủy viên thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội cho biết, Dự án Luật Dầu khí sửa đổi đang được tiếp thu, hoàn chỉnh theo ý kiến đại biểu quốc hội. Theo đó, Luật Dầu khí sửa đổi năm 2026 có 4 nhóm nội dung quan trọng, được kỳ vọng sẽ tạo bước đột phá mới thúc đẩy hoạt động dầu khí và năng lượng nói chung, đáp ứng nhu cầu về năng lượng trong kỷ nguyên mới. Thứ nhất là phân cấp, phân quyền mạnh mẽ nhằm mục tiêu hoàn thiện mô hình quản lý về hoạt động dầu khí thượng nguồn có tính đặc thù, bảo đảm tính hiệu quả, hợp lý, đồng bộ, phân định rõ trách nhiệm của từng chủ thể theo quy định của pháp luật.

Thứ hai là cắt giảm thủ tục hành chính, giúp đẩy nhanh tiến độ thực hiện hoạt động đầu tư. Thứ ba là phát huy tối đa và nâng cao hiệu quả hoạt động dầu khí với các chính sách ưu đãi 4 cấp độ (ưu đãi – ưu đãi đặc biệt – ‘đặc biệt của đặc biệt’ dành cho mỏ cận biên và Thủ tướng Chính phủ quyết định ưu đãi khác cho dự án dầu khí đặc biệt quan trọng). Thứ tư là phát triển ngành dịch vụ dầu khí, đặc biệt dịch vụ dầu khí kỹ thuật cao trong nước, thay thế nhập khẩu và hướng tới cạnh tranh quốc tế.

Đánh giá cao các điểm tiến bộ của Dự án Luật Dầu khí sửa đổi, bà Vũ Yến Hằng, Chủ tịch Minh Triết Capital SJC cho rằng, đây mới là điều kiện cần; để các dự án năng lượng có thể thu hút vốn quốc tế, các nhà đầu tư không chỉ quan tâm tới các chính sách ưu đãi mà còn đặc biệt quan tâm tới tính minh bạch của việc thực thi, tính dự báo của chính sách và tốc độ ra quyết định. Đặc biệt, các nhà đầu tư cũng quan tâm tới sự thống nhất của các luật liên quan như Luật Điện lực, Luật Đầu tư, Luật Đất đai, Luật Bảo vệ môi trường, Luật Tài nguyên biển,… bên cạnh luật "xương sống" là Luật Dầu khí. Chỉ khi các luật có thể "nói chuyện" với nhau thì ngành năng lượng mới có thể phát triển đáp ứng mục tiêu tăng trưởng hai con số của nền kinh tế.