Không thể quản lý văn học mạng bằng tư duy xuất bản truyền thống
Theo đại biểu Hoàng Minh Hiếu (Đoàn Nghệ An), so với thời điểm năm 2012 khi ban hành Luật Xuất bản hiện hành, văn học mạng không còn là một hiện tượng mà đã trở thành một nền công nghiệp có quy mô lớn ở nhiều quốc gia.
Tuy nhiên, đại biểu cho rằng dự thảo Luật vẫn được thiết kế trên giả định truyền thống rằng một tác phẩm xuất bản phải là một bản thảo hoàn chỉnh, chưa phù hợp với đặc thù của văn học mạng. Theo đó, tác phẩm có thể được hình thành dần qua từng chương, qua tương tác với độc giả; tác giả tự đăng tải nội dung, trong khi chức năng biên tập được thực hiện trên nền tảng, khác với mô hình xuất bản truyền thống.
Từ thực tế này, đại biểu đề nghị dự thảo Luật cần có cách tiếp cận phù hợp hơn đối với hoạt động phổ biến tác phẩm văn học trên không gian mạng.
Về tiêu chí xác định nội dung có tính chất xuất bản trên không gian mạng, tại khoản 18 Điều 4, dự thảo quy định theo tiêu chí tương tự xuất bản phẩm. Theo đại biểu, tiêu chí này phù hợp với sách điện tử nhưng chưa phù hợp với tác phẩm văn học mạng.
Đại biểu đề nghị chuyển tiêu chí nhận diện sang hướng nội dung “được công bố có hệ thống, được lưu trữ và có thể truy cập lại”, qua đó xác định rõ những tác phẩm được hình thành dần theo từng chương vẫn thuộc phạm vi điều chỉnh dù chưa hoàn thành.
Đồng thời, đề nghị bổ sung quy định riêng tại Điều 22 và Điều 28 đối với tác phẩm công bố theo kỳ, theo nguyên tắc đăng ký một lần cho cả tác phẩm thay vì từng chương; nộp lưu chiểu bản hoàn chỉnh tại thời điểm kết thúc đăng tải hoặc khi chuyển thành xuất bản phẩm điện tử.
Về nghĩa vụ của nền tảng phổ biến tác phẩm văn học trên không gian mạng, đại biểu đề nghị bổ sung một điều riêng theo nguyên tắc phân tầng. Theo đó, nền tảng chuyên nghiệp phải đăng ký hoạt động, có người chịu trách nhiệm về nội dung và bộ phận biên tập đủ năng lực. Các nền tảng cần có cơ chế xác thực danh tính thực của tác giả trong hệ thống, dù vẫn có thể cho phép tác giả sử dụng bút danh; phân loại nội dung theo độ tuổi, có bộ lọc quảng cáo an toàn và lưu nhật ký để phục vụ hậu kiểm.
Về dữ liệu nhận diện và truy xuất nguồn gốc số, đại biểu cho rằng đối với văn học mạng, việc chỉ lưu giữ “bản cuối cùng” là chưa đủ. Cơ quan quản lý cần biết ai công bố, phiên bản nào, thời điểm nào, chương nào được sửa và quyền thuộc về ai.
"Đề nghị quy định nền tảng phải cung cấp các thông tin này cho cơ quan quản lý nhà nước; đồng thời kết nối dữ liệu để tự động thu nhận bản lưu định kỳ đối với những tác phẩm có quy mô phổ biến lớn hoặc có giá trị. Đây vừa là hạ tầng phục vụ quản lý nhà nước, vừa hỗ trợ doanh nghiệp trong giao dịch và bảo vệ bản quyền", đại biểu cho hay.
Cuối cùng, về việc lùi hiệu lực thi hành quy định về “nội dung có tính chất xuất bản trên không gian mạng” đến ngày 1/1/2029, đại biểu cho rằng, dù thể hiện sự thận trọng của cơ quan quản lý, việc này cũng có thể tạo ra “vùng trống pháp lý” kéo dài gần 3 năm. Sự chậm trễ có nguy cơ khiến Việt Nam bỏ lỡ “thời điểm vàng” để xây dựng các nền tảng nội địa đủ sức cạnh tranh với nền tảng xuyên biên giới.
Do đó, đại biểu kiến nghị dự thảo Luật bổ sung cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với các nền tảng văn học mạng trong nước đủ điều kiện, cho phép vận hành sớm dưới sự giám sát của cơ quan quản lý. Qua thử nghiệm, Nhà nước có thể hoàn thiện các công cụ xác thực danh tính tác giả, bộ lọc quảng cáo an toàn, lưu lịch sử phiên bản và tiếp nhận dữ liệu tự động.
Đề nghị hoàn thiện chính sách phát triển xuất bản số
Theo đại biểu Nguyễn Minh Tâm (Đoàn Quảng Trị), về hoạt động có tính chất xuất bản trên không gian mạng, đại biểu đề nghị bổ sung ngay trong Luật các tiêu chí nhận diện, đồng thời làm rõ trường hợp loại trừ, chủ thể chịu trách nhiệm và cơ chế xử lý.
Theo đại biểu, khái niệm “nội dung có tính chất xuất bản trên không gian mạng” còn rộng, dễ dẫn đến cách hiểu và áp dụng không thống nhất, chồng chéo với pháp luật về báo chí, thông tin điện tử, mạng xã hội, an ninh mạng và sở hữu trí tuệ. Do đó, cần xác định rõ tiêu chí nhận diện trong Luật và giao Chính phủ quy định chi tiết để bảo đảm linh hoạt trong quản lý.
Thứ hai, về chính sách của Nhà nước đối với hoạt động xuất bản, đại biểu đề nghị bổ sung chính sách hỗ trợ chuyển đổi số trong xuất bản giáo dục, ưu tiên số hóa sách giáo khoa, giáo trình, phát triển học liệu số và nền tảng dùng chung. Đồng thời, bổ sung chính sách ưu tiên xuất bản phẩm phục vụ phụ nữ, trẻ em, gia đình và các nhóm yếu thế; có cơ chế tài chính ổn định cho hoạt động đặt hàng xuất bản phẩm phục vụ vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo.
Đại biểu cũng đề nghị nghiên cứu áp dụng thống nhất thuế giá trị gia tăng đối với sách in, sách điện tử và sách nói để tạo động lực chuyển đổi số.
Thứ ba, về người đứng đầu nhà xuất bản, đại biểu đề nghị thay quy định Chủ tịch Hội đồng thành viên hoặc Chủ tịch công ty “đồng thời là” Tổng Giám đốc hoặc Giám đốc bằng quy định “có thể đồng thời là”, giao cơ quan chủ quản quyết định việc kiêm nhiệm phù hợp với mô hình tổ chức và yêu cầu quản trị của từng nhà xuất bản.
Theo đại biểu, cách quy định này sẽ bảo đảm sự phân định giữa chức năng quản trị và điều hành, đồng thời tăng tính chủ động cho cơ quan chủ quản.
Góp ý vào Khoản 1 Điều 4 dự thảo định nghĩa xuất bản là quá trình từ tổ chức khai thác bản thảo đến hoàn thành nộp lưu chiểu, đại biểu Nguyễn Văn Mạnh (Đoàn Phú Thọ) cho rằng cách định nghĩa này chưa thực sự hợp lý, bởi lưu chiểu là nghĩa vụ quản lý nhà nước phát sinh đối với xuất bản phẩm sau khi đã được tạo thành, không phải dấu hiệu bản chất để xác định một hoạt động có phải là xuất bản hay không.
Đại biểu đề nghị giải thích từ ngữ về xuất bản tập trung vào các công đoạn mang tính chất bản chất như tổ chức bản thảo, biên tập, thiết kế bản mẫu, tạo ra và công bố hoặc chuẩn bị phát hành xuất bản phẩm. Nghĩa vụ lưu chiểu nên được quy định độc lập tại Điều 28.
Góp ý về cơ chế lưu chiểu và hậu kiểm, nhất là đối với xuất bản phẩm điện tử, đại biểu cho rằng, Khoản 4 Điều 28 dự thảo quy định sau khi hoàn thành nộp lưu chiểu, chủ thể được quyết định thời điểm phát hành trong 12 tháng.
Tuy nhiên, dự thảo chưa xác định rõ được phát hành ngay hay phải chờ một khoảng thời gian bao nhiêu ngày để cơ quan quản lý hậu kiểm; chưa quy định cách xử lý nếu bản nộp lưu chiểu khác với bản phát hành. Đây là khâu rất quan trọng, bởi nếu không có chuẩn đối chiếu và dấu vết phiên bản thì việc lưu chiểu chỉ mang tính hình thức.
Đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo quy định rõ bản nộp lưu chiểu phải là bản hoàn chỉnh, đồng nhất với bản phát hành. Đối với bản điện tử, phải kèm theo mã kiểm tra toàn vẹn, định dạng lưu trữ và dữ liệu đặc tả. Mọi thay đổi nội dung sau khi lưu chiểu phải được ghi nhận và nộp lại theo mức độ thay đổi. Hệ thống lưu chiểu điện tử cần xác nhận tự động thời điểm tiếp nhận, bảo đảm an toàn, bí mật đối với xuất bản phẩm chưa phát hành và khả năng bảo quản lâu dài.
Xuất bản trong môi trường số: Tăng hậu kiểm, rõ trách nhiệm
Phát biểu giải trình, làm rõ một số vấn đề đại biểu Quốc hội nêu, Bộ trưởng Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh cho biết, với 77 lượt ý kiến tại thảo luận tổ và 17 ý kiến tại hội trường, các ý kiến thống nhất cao về sự cần thiết sửa đổi Luật nhằm thể chế hóa các chủ trương của Đảng về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, công nghiệp văn hóa, văn hóa đọc; đồng thời tháo gỡ vướng mắc, cải cách thủ tục hành chính, tăng cường phân cấp, phân quyền.
Về quản lý nhà nước, tiền kiểm và hậu kiểm, dự thảo kế thừa quy định nộp lưu chiểu chậm nhất 10 ngày trước khi phát hành, đồng thời tăng kiểm soát đối với các nội dung quan trọng, nhạy cảm. Cơ chế quản lý được thiết kế theo 3 vòng: nhà xuất bản chịu trách nhiệm nội dung; cơ quan chủ quản phê duyệt kế hoạch; cơ quan quản lý nhà nước thẩm định xuất bản phẩm lưu chiểu và cho ý kiến trước khi phát hành.
Việc nộp lưu chiểu 10 ngày trước phát hành không có nghĩa phải chờ đủ 10 ngày mới được phát hành, mà nhằm xác định trách nhiệm của nhà xuất bản và tạo điều kiện để cơ quan quản lý xử lý vi phạm nếu có. Các quy định về thời hạn, tiêu chí, danh mục và thẩm quyền sẽ tiếp tục được nghiên cứu hoàn thiện.
Bộ trưởng cho biết, về chính sách phát triển xuất bản, dự thảo tập trung hỗ trợ chuyển đổi số, xuất bản điện tử, văn hóa đọc, tác giả, đồng bào dân tộc thiểu số và vùng khó khăn; đồng thời chú trọng đào tạo, thu hút nguồn nhân lực, nâng cao chất lượng đội ngũ biên tập viên.
Đối với nội dung xuất bản trên không gian mạng, xuyên biên giới và bảo vệ quyền tác giả, Bộ trưởng cho biết, dự thảo bổ sung quy định quản lý hoạt động xuất bản trên môi trường số, trách nhiệm đối với nội dung có tính chất xuất bản trên không gian mạng, bảo vệ quyền tác giả và sử dụng trí tuệ nhân tạo trong xuất bản. Cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát để bảo đảm phù hợp với các cam kết quốc tế và Luật Sở hữu trí tuệ.
Theo Bộ trưởng, với mô hình tập đoàn xuất bản, tập đoàn truyền thông quốc gia và cơ quan chủ lực xuất bản, truyền thông quốc gia, dự thảo tạo cơ sở pháp lý cho việc hình thành các mô hình tập đoàn xuất bản, truyền thông và cơ quan chủ lực xuất bản, truyền thông theo tinh thần Chỉ thị 04 của Ban Bí thư.
Về hoàn thiện công cụ quản lý trong môi trường số, dự thảo tiếp tục đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, phân cấp, phân quyền, tăng cường tự chủ và hậu kiểm; hoàn thiện quy định về nhập khẩu xuất bản phẩm, phòng chống in lậu, vi phạm bản quyền và trách nhiệm của các nền tảng trung gian, nền tảng xuyên biên giới.
Về vị trí của hoạt động xuất bản, dự thảo xác định xuất bản là lĩnh vực tư tưởng, văn hóa đặc biệt quan trọng, đồng thời là ngành kinh tế, công nghiệp thuộc lĩnh vực công nghiệp văn hóa và một bộ phận của hạ tầng tri thức quốc gia.
Bộ trưởng cho biết, cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục phối hợp các cơ quan liên quan nghiên cứu, tiếp thu ý kiến đại biểu, hoàn thiện dự thảo Luật và các văn bản hướng dẫn, bảo đảm tính đồng bộ, khả thi và đáp ứng yêu cầu thực tiễn.
