Qua nhiều thế hệ nghệ sĩ, hành trình ấy tạo nên một gia tài điện ảnh giàu giá trị lịch sử, nghệ thuật và nhân văn, đồng thời lưu giữ ký ức của dân tộc bằng hình ảnh.
Những năm đầu thành lập và từ chiến trường đến với thế giới
Ngày 15/3/1953, tại chiến khu Việt Bắc, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 147/SL, đặt nền móng cho nền Điện ảnh Cách mạng Việt Nam. Năm 1956, Xưởng phim Thời sự Tài liệu được tách từ Xưởng phim Việt Nam thành đơn vị độc lập, mở đầu lịch sử Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương (DFS) ngày nay.
Trong giai đoạn đầu thành lập, dù máy móc thiết bị vô cùng thiếu thốn, xưởng phim đã nhanh chóng ổn định tổ chức, lao động sáng tạo với khí thế sôi nổi, sản xuất mỗi năm đến 25 bộ phim thời sự, phóng sự phản ánh công cuộc khôi phục kinh tế xây dựng xã hội chủ nghĩa và các phong trào thi đua yêu nước.
Các bộ phim như “Nước về Bắc Hưng Hải”, “Dưới cờ quyết thắng”, “Chống hạn”… đã ghi lại khí thế dựng xây và nỗ lực vượt khó của nhân dân ta. Các phong trào “Sóng Duyên Hải”, “Gió Đại Phong”, “Cờ Ba nhất” đi vào phim, giúp công việc của từng địa phương, tập thể được biết đến rộng rãi, góp phần cổ vũ tinh thần thi đua của hàng triệu nhân dân.
Cũng trong năm 1956-1957, sự ra đời của các bộ phim "Làm cho lúa tốt", "Giữ sức khỏe để sản xuất", "Chống đau mắt hột", "Bệnh sốt rét" đã chính thức đặt nền móng cho dòng phim phổ biến khoa học Việt Nam. Hai dòng phim hình thành từ nhu cầu thực tế, xác lập hướng đi lâu dài của Hãng: sáng tạo gắn với đời sống và lợi ích của con người, của đất nước.
Khi đất nước bước vào cuộc kháng chiến chống Mỹ, những người làm phim thời sự tài liệu lại trở thành những người lính ra trận với vũ khí là chiếc máy quay phim. Họ là những người viết sử bằng hình ảnh. Đáp ứng yêu cầu của tiền tuyến lớn miền nam, một lực lượng hùng hậu những người làm phim của Xưởng phim Thời sự Tài liệu đã tiếp nối nhau vượt Trường Sơn vào chiến trường, chi viện cho Điện ảnh Khu 5, Điện ảnh Giải phóng và cả Điện ảnh Lào.
![hangphimtl6.jpg](https://cdn.nhandan.vn/images/-3L8Bwr58ou2C3IpBWIxRS7CueSClWBPFBkWOtWdvxOfyUqv5xY673OqlVPBvkRk/hangphimtl6.jpg.avif "Hãng phim đã thực hiện sứ mệnh "viết sử bằng ảnh". (Ảnh: Hãng phim cung cấp)")
Các phim tài liệu nổi bật trong thời kỳ này thể hiện tinh thần yêu nước, ý chí kiên cường của con người Việt Nam trong cuộc kháng chiến bảo vệ Tổ quốc như “Anh Nguyễn Văn Trỗi sống mãi”, “Mở đường Trường Sơn”…. Đặc biệt, các phim "Đầu sóng ngọn gió" và "Lũy thép Vĩnh Linh" đoạt Huy chương Vàng tại Liên hoan phim quốc tế Moskva năm 1967 và 1971, phim "Những cô gái Ngư Thủy" được nhiều đài truyền hình quốc tế đặt mua gây tiếng vang lớn đã góp phần giúp bạn bè thế giới hiểu cuộc kháng chiến, khơi dậy sự đồng cảm và ủng hộ đối với nhân dân Việt Nam. Bên cạnh đó, phim khoa học đã thực sự là một lực lượng xung kích trên mặt trận khoa học kỹ thuật với nhiệm vụ trang bị kiến thức khoa học phục vụ đời sống nhân dân.
Ở các tuyến lửa, những thước phim được đánh đổi bằng công sức, máu và sinh mạng của những người làm phim quả cảm. Tám cán bộ, chiến sĩ đã hy sinh, để lại những thước phim lịch sử quý giá và tấm gương dấn thân được các thế hệ tiếp nối trân trọng, ghi nhớ.
Cùng đất nước chuyển mình và đồng hành với đời sống hôm nay
Sau khi đất nước thống nhất, các nghệ sĩ của Hãng đã tỏa đi khắp mọi miền Tổ quốc để ghi lại khí thế lao động, xây dựng lại quê hương và hàn gắn những vết thương chiến tranh. Hãng được điều chỉnh tên gọi thành Xí nghiệp phim Tài liệu và Khoa học Trung ương vào ngày 22/2/1982. Nhờ quy mô sản xuất mở rộng liên tục (có năm đạt tới 80 bộ phim), Hãng đã tạo nên hàng loạt tác phẩm ấn tượng như “Đường dây lên sông Đà”, “Một phần 50 giây cuộc đời”, “Tiếng nổ định hướng”, “Cánh kiến đỏ”, “Hà Nội trong mắt ai” và “Chuyện tử tế”…
Đơn vị chính thức mang tên Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương kể từ ngày 30/3/1989. Bước vào hành trình Đổi mới, Hãng phải đối mặt với hiện thực nghiệt ngã khi cơ chế bao cấp giảm dần, máy móc trở nên lạc hậu, sản lượng phim sụt giảm và thế hệ gạo cội lần lượt nghỉ hưu. Tuy nhiên, không chấp nhận tụt hậu, Hãng đã xốc lại tinh thần và nhanh chóng tiếp nhận công nghệ sản xuất băng hình video.
Mô hình doanh nghiệp nhà nước hoạt động công ích được hình thành vào ngày 18/2/1998. Hãng tích cực động viên, khuyến khích đội ngũ nghệ thuật tìm tòi phong cách sáng tác mới, qua đó giúp hàng loạt tác phẩm gặt hái nhiều giải thưởng lớn tại các liên hoan phim quốc tế, tiêu biểu như “Chuyện tử tế”, “Tiếng vĩ cầm ở Mỹ Lai”, “Nơi chiến tranh đã đi qua”, “Trở lại Ngư Thủy”, “Chị Năm khùng”, “Vì cuộc sống bình yên”, “Những nẻo đường công lý” và “Chốn quê”.
Từ năm 2010, Hãng phim chuyển đổi mô hình hoạt động sang Công ty Trách nhiệm hữu hạn Một thành viên Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương. Hãng vừa vận hành hiệu quả theo cơ chế doanh nghiệp tự chủ, vừa hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ chính trị do Đảng và Nhà nước giao. Hãng phim được Nhà nước đầu tư dây chuyền sản xuất kỹ thuật số chuẩn HD/4K và rạp chiếu phim hiện đại.
Giai đoạn này Hãng đã phục hồi sản xuất mạnh mẽ, sản lượng phim Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đặt hàng theo kế hoạch tăng từ 15-20 phim lên 30-35 phim/ năm. Phim do các bộ, ban, ngành, Trung ương bảo đảm 15-25 phim/năm, trong đó nổi bật là các bộ phim về Lãnh đạo tiền bối và phim phục vụ các ngày lễ, kỷ niệm lớn của quốc gia. Nhiều bộ phim đạt giải thưởng cao trong các liên hoan phim.
Cùng với đó là công tác ghi hình tư liệu về các sự kiện chính trị, kinh tế, xã hội trọng đại và diễn biến các kỳ Đại hội Đảng toàn quốc, bầu cử Quốc hội, Hội nghị Trung ương, các kỳ họp Quốc hội, các chuyến công tác đối ngoại quốc tế của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, Thủ tướng Chính phủ, Chủ tịch Quốc hội và đón tiếp các nguyên thủ quốc gia đến thăm Việt Nam. Kho phim tư liệu này là di sản lịch sử quý giá của đất nước.
Để đưa phim tài liệu tiếp cận sâu rộng tới công chúng (đặc biệt là giới trẻ), Hãng đẩy mạnh phổ biến qua Tuần lễ phim, Liên hoan phim Tài liệu châu Âu-Việt Nam, Trung tâm Chiếu phim Quốc gia, sóng truyền hình cả nước và các chương trình chiếu phim tại Hãng.
Bồi đắp di sản, tiếp nối truyền thống
Trải qua 70 năm phát triển, Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương đã tạo dựng một gia tài nghệ thuật đồ sộ gồm hơn 1.500 phim thời sự, phóng sự, hơn 2.300 phim tài liệu và hơn 300 phim khoa học. Thành công ấy được đắp xây bởi 5 thế hệ làm phim tâm huyết, sở hữu lực lượng nghệ sĩ nòng cốt với 16 Nghệ sĩ Nhân dân, 47 Nghệ sĩ Ưu tú, cùng 1 Giải thưởng Hồ Chí Minh và 14 Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật.
Các tác phẩm của Hãng liên tiếp gặt hái nhiều giải thưởng lớn trong nước và quốc tế, tiêu biểu như: 4 giải Huy chương Vàng tại Liên hoan phim Quốc tế Moscow, 1 giải Bồ câu Vàng tại Liên hoan phim Quốc tế Leipzig, 1 Giải Nhất tại Liên hoan phim Quốc tế Môi trường Cộng hòa Liên bang Đức, 1 Giải Nhất tại Liên hoan phim Quốc tế Goias (Brazil), 5 Giải Phim ngắn xuất sắc nhất tại Liên hoan phim châu Á-Thái Bình Dương…
Ghi nhận những cống hiến to lớn đó, Đảng và Nhà nước đã trao tặng Hãng nhiều phần thưởng cao quý: Danh hiệu Anh hùng Lao động; Huân chương Độc lập (hạng Nhất, Nhì, Ba); Huân chương Lao động (hạng Nhất, Nhì, Ba); Huân chương Kháng chiến hạng Nhất; Huân chương Chiến công hạng Ba; 10 Cờ Thi đua của Chính phủ cùng nhiều bằng khen, cờ thi đua xuất sắc từ các bộ, ngành, Trung ương.
Đồng hành cùng chiều dài lịch sử dân tộc, những trang phim do Hãng thực hiện đã trở thành di sản vô giá của văn hóa và báo chí cách mạng Việt Nam. Bước vào kỷ nguyên số, tập thể Hãng tiếp tục giữ vững phương châm "Đồng hành cùng cuộc sống", phát huy "con mắt tinh tế và trái tim nhân văn", không ngừng đổi mới quản trị và công nghệ để nâng cao chất lượng nghệ thuật, đưa điện ảnh tài liệu-khoa học Việt Nam vươn xa hơn.
