Hoàn thiện cơ chế giá điện, tháo gỡ điểm nghẽn để thúc đẩy thị trường điện cạnh tranh

Tiếp tục chương trình Hội nghị đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách lần thứ nhất, nhiệm kỳ khóa XVI, chiều 28/9, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên điều hành nội dung thảo luận, cho ý kiến đối với dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực.

Kiểm soát chi phí và phân bổ rủi ro hợp lý giữa các chủ thể

Về nguyên tắc hình thành giá điện và kiểm soát tác động của các cơ chế giá mới, Điều 51 dự thảo Luật đặt ra nguyên tắc giá hợp đồng mua bán điện phải bảo đảm thu hồi chi phí đầu tư, chi phí tài chính, chi phí vận hành, nhiên liệu, các chi phí hợp lý, hợp lệ khác và mức lợi nhuận hợp lý.

Bên cạnh đó, dự thảo cũng mở rộng cơ sở áp dụng các thành phần giá, dịch vụ và cơ chế khuyến khích phù hợp với từng loại hình nguồn điện cùng hệ thống lưu trữ điện.

Cho rằng định hướng này là có cơ sở, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Đoàn Hải Phòng) nhấn mạnh nếu không có khả năng thu hồi vốn và mức lợi nhuận hợp lý, chúng ta rất khó thu hút nguồn lực đầu tư dài hạn cho ngành điện. Tuy nhiên, vấn đề cần quan tâm là chi phí nào được coi là hợp lý để thu hồi, rủi ro nào do nhà đầu tư chịu trách nhiệm, và trong trường hợp nào chi phí được chuyển vào giá điện mà người dân, doanh nghiệp phải trả?

"Không thể đánh đồng mọi khoản chi thực tế của một dự án với chi phí hợp lý mà xã hội phải gánh chịu. Nếu một khoản đầu tư thiếu hiệu quả, chậm tiến độ hoặc không phát huy được công suất như dự kiến, cần có nguyên tắc phân định trách nhiệm rõ ràng. Ngược lại, những chi phí thực sự cần thiết để bảo đảm cung cấp điện an toàn, ổn định cũng phải được ghi nhận đúng để duy trì khả năng đầu tư của ngành", đại biểu nêu quan điểm.

Từ phân tích trên, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát để thể hiện rõ trong dự thảo Luật nguyên tắc kiểm soát chi phí, công khai thông tin và phân bổ rủi ro một cách hợp lý giữa các chủ thể.

Các phương pháp tính giá, mức lợi nhuận và quy trình cụ thể sẽ thuộc thẩm quyền của Chính phủ quy định chi tiết. Khi xây dựng nghị định, Chính phủ cần đặc biệt chú ý đến cơ chế kiểm tra, kiểm toán chi phí, loại trừ các khoản chi không hợp lý do quản trị hoặc đầu tư kém hiệu quả, đồng thời làm rõ cách xử lý khi chi phí phát sinh tác động đến giá bán lẻ điện.

Liên quan quy định tại Điều 50 dự thảo Luật đề cập lộ trình áp dụng giá bán lẻ điện theo giờ cao điểm, thấp điểm và bình thường cho khách hàng sinh hoạt khi điều kiện kỹ thuật cho phép, cũng như lộ trình xóa bỏ bù chéo giá điện, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga nêu rõ, đây là những định hướng góp phần sử dụng điện hiệu quả và phản ánh chính xác hơn chi phí cung cấp điện.

Tuy nhiên, tác động của các chính sách này không giống nhau đối với tất cả hộ gia đình. Có những hộ có thể chủ động chuyển thời gian sử dụng điện; cũng có những hộ không có khả năng đó vì điều kiện làm việc, sinh hoạt hoặc nhu cầu chăm sóc người bệnh.

Vì vậy, đại biểu đề nghị cần đánh giá tác động tổng hợp của các cơ chế giá dự kiến thay vì chỉ xem xét từng cơ chế riêng biệt. Hồ sơ cần thể hiện rõ theo một số kịch bản cụ thể về mức độ thay đổi hóa đơn điện của các nhóm hộ gia đình và chi phí điện của các nhóm doanh nghiệp.

Ngoài ra, khi quy định chi tiết lộ trình áp dụng giá điện theo giờ, Chính phủ cần bảo đảm điều kiện đo đếm chính xác, cũng như khả năng kiểm tra số liệu, hóa đơn của người sử dụng điện, công khai thông tin đầy đủ trước khi áp dụng và xây dựng phương án hỗ trợ nhóm hộ dễ bị ảnh hưởng. Tương tự, lộ trình xóa bỏ bù chéo giá điện cần đi liền với đánh giá rõ ràng về nhóm chịu tác động tăng chi phí và các giải pháp an sinh xã hội phù hợp.

Tháo gỡ điểm nghẽn để phát triển thị trường điện cạnh tranh

Đối với chính sách của Nhà nước quy định cơ chế phát triển các dự án điện lực phù hợp với cấp độ thị trường điện cạnh tranh (khoản 6 Điều 5), đại biểu Tô Ái Vang (Đoàn Cần Thơ) nhận thấy hiện nay, dù cơ chế mua bán điện trực tiếp và thị trường bán buôn điện cạnh tranh đã có bước tiến, nhưng khâu xác định giá điện và đàm phán hợp đồng mua bán điện vẫn còn là điểm nghẽn.

Các dự án nguồn điện lớn như điện gió ngoài khơi chậm tiến độ do thiếu khung pháp lý phân chia rủi ro và hạn ngạch. Mô hình mua bán điện hiện nay phụ thuộc lớn vào Tập đoàn Điện lực Việt Nam trong vai trò độc quyền mua và phân phối.

Theo đại biểu, thực tế giá bán lẻ điện sinh hoạt vẫn mang tính trợ giá và chịu sự điều tiết hành chính cao nhằm bảo vệ đời sống nhân dân. Tuy nhiên, điều này vô tình lại làm triệt tiêu động lực tham gia của các nguồn điện sạch có giá thành cao, có thể dẫn đến nguy cơ người dân phải đối mặt với tình trạng thiếu điện cục bộ vào mùa cao điểm.

Từ những phân tích trên, đại biểu Tô Ái Vang kiến nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu bổ sung vào dự thảo Luật quy định giao Chính phủ ban hành cơ chế đặc thù, cho phép cam kết tỷ lệ sản lượng điện bao tiêu tối thiểu dài hạn một cách thích hợp, cùng cơ chế chuyển đổi giá nhiên liệu đầu vào và giá bán điện trong hợp đồng mua bán điện đã ký kết.

"Việc luật hóa điều này sẽ tạo hành lang pháp lý minh bạch, tránh cơ chế "xin - cho" tách biệt cho từng dự án, ngăn ngừa tiêu cực và rủi ro cho cơ quan quản lý", đại biểu Tô Ái Vang nói.

Bên cạnh đó, để hiện thực hóa tinh thần Nghị quyết 55 và Nghị quyết 70 của Bộ Chính trị về xây dựng thị trường điện cạnh tranh, minh bạch và hiệu quả, đại biểu kiến nghị bổ sung vào dự thảo Luật một điều khoản quy định rõ lộ trình chuyển đổi Trung tâm Điều độ hệ thống điện Quốc gia ra khỏi Tập đoàn Điện lực Việt Nam, trở thành một công ty nhà nước độc lập trực thuộc Bộ Công thương.

Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung các khoản 6, 7, 8, 9 tại Điều 5 theo hướng Nhà nước có cơ chế, chính sách ưu tiên phát triển, huy động việc thực hiện các chính sách phát triển điện lực nhằm mục tiêu đáp ứng đủ điện cho phát triển kinh tế-xã hội trong giai đoạn hiện nay, trên cơ sở có được giá bán điện hợp lý, tạo sự cạnh tranh, hệ thống điện vận hành an toàn, giảm phát thải.

Cho rằng các chính sách của Nhà nước được quy định trong dự thảo Luật còn chung chung, rất khó thực hiện, đại biểu Đặng Bích Ngọc (Đoàn Phú Thọ) đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo nghiên cứu quy định theo hướng chuyển từ cơ chế khuyến khích ưu tiên sang chính sách cụ thể, có công cụ để tổ chức thực hiện.

Trong trường hợp dự thảo Luật không quy định cụ thể nội dung này, nên giao Chính phủ quy định chi tiết các danh mục chính sách để tổ chức thực hiện bảo đảm đầy đủ, linh hoạt, kịp thời, phù hợp với yêu cầu phát triển trong từng thời kỳ.

Giải trình, làm rõ một số nội dung đại biểu Quốc hội nêu, liên quan đến các cơ chế ưu đãi đối với dự án điện lực, Thứ trưởng Công thương Trương Thanh Hoài cho biết trên thực tế, các cơ chế ưu đãi sẽ được thể hiện cụ thể qua cơ chế giá, cơ chế hoàn vốn đầu tư cùng các nội dung chi tiết khác. Luật Điện lực chỉ quy định về mặt nguyên tắc, còn các chính sách và cơ chế ưu đãi cụ thể sẽ được chi tiết hóa trong các văn bản hướng dẫn dưới luật.

Đối với chính sách về điện gió ngoài khơi và chính sách giá điện, trước ý kiến đại biểu cho rằng cần xem xét lộ trình áp dụng giá điện cao điểm và thấp điểm đối với các hộ dân, Thứ trưởng Trương Thanh Hoài thông tin, Thủ tướng Chính phủ sẽ ban hành lộ trình áp dụng giá bán lẻ điện bình quân sao cho hạn chế tối đa ảnh hưởng đến sinh hoạt của người dân.