Từ ngày 1/1/2026, Luật Năng lượng nguyên tử (sửa đổi) chính thức có hiệu lực, đánh dấu bước ngoặt trong chiến lược an ninh năng lượng và phát triển khoa học, công nghệ của Việt Nam. Trao đổi ý kiến với phóng viên, PGS, TS Nguyễn Nhị Điền, nguyên Phó Viện trưởng Năng lượng nguyên tử Việt Nam, nguyên Viện trưởng Nghiên cứu hạt nhân Đà Lạt, Chủ tịch Hội Năng lượng nguyên tử Việt Nam, đã phân tích những chuyển động căn bản mà đạo luật này mang lại.
Phóng viên (PV): Thưa ông, Luật Năng lượng nguyên tử (sửa đổi) được đánh giá là một đạo luật “mở đường” cho việc tái khởi động chương trình điện hạt nhân. Ông nhìn nhận ý nghĩa lớn nhất của luật này đối với chiến lược năng lượng quốc gia hiện nay là gì?
PGS, TS Nguyễn Nhị Điền: Luật Năng lượng nguyên tử năm 2025 trước hết cần được nhìn nhận như một nền tảng pháp lý tổng thể, thay vì chỉ là một văn bản kỹ thuật phục vụ riêng cho điện hạt nhân. Sau gần 17 năm thực thi Luật (từ năm 2008), bối cảnh phát triển của đất nước đã thay đổi rất nhiều, đặc biệt là yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng, phát triển bền vững và thực hiện cam kết phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050.
Việc sửa đổi luật lần này thể hiện rõ sự chuyển dịch trong tư duy chiến lược của Nhà nước đối với năng lượng nguyên tử. Nếu như trước đây, trọng tâm chủ yếu là nghiên cứu và ứng dụng năng lượng nguyên tử trong y tế, công nghiệp và nông nghiệp, thì nay luật đã xác lập rõ vai trò của điện hạt nhân trong cơ cấu năng lượng quốc gia, coi đây là một trong những nguồn điện nền quan trọng trong dài hạn.
Điện hạt nhân có những đặc tính mà các nguồn năng lượng khác khó thay thế. Đó là khả năng cung cấp công suất ổn định, liên tục với hệ số khả dụng rất cao, không phụ thuộc thời tiết hay biến động thị trường nhiên liệu ngắn hạn. Trong bối cảnh nhu cầu điện của Việt Nam dự báo tiếp tục tăng mạnh trong nhiều thập kỷ tới, việc có một nguồn điện nền ổn định là yêu cầu mang tính sống còn đối với an ninh năng lượng.
Điểm đáng chú ý của Luật Năng lượng nguyên tử (sửa đổi) là cách tiếp cận khá toàn diện, tiệm cận các chuẩn mực quốc tế của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA). Luật làm rõ trách nhiệm quản lý nhà nước giữa các bộ, ngành, đồng thời luật hóa toàn bộ các giai đoạn trong vòng đời của một dự án điện hạt nhân, từ lựa chọn địa điểm, thiết kế, xây dựng đến vận hành và chấm dứt hoạt động.
Có thể nói, đạo luật này không chỉ tạo hành lang pháp lý cho việc tái khởi động các dự án điện hạt nhân đã được nghiên cứu trước đây, mà còn gửi đi một thông điệp rõ ràng về cam kết lâu dài của Việt Nam đối với việc phát triển điện hạt nhân một cách an toàn, minh bạch và có trách nhiệm.
PV: Luật mới đặt mục tiêu ưu tiên chuyển giao và từng bước làm chủ công nghệ điện hạt nhân. Theo ông, đâu là những yếu tố quyết định để hiện thực hóa mục tiêu này?
PGS, TS Nguyễn Nhị Điền: Trên thế giới hiện nay, chỉ có một số ít quốc gia nắm giữ công nghệ nguồn về điện hạt nhân, nhưng có hàng chục quốc gia đã thành công trong việc tiếp nhận và làm chủ công nghệ thông qua lộ trình phù hợp. Kinh nghiệm của Nhật Bản, Hàn Quốc hay Trung Quốc cho thấy, làm chủ công nghệ hạt nhân là một quá trình dài hạn, đòi hỏi sự chuẩn bị đồng bộ và kiên trì.
Trước hết, yếu tố then chốt là nguồn nhân lực. Điện hạt nhân đòi hỏi đội ngũ cán bộ, kỹ sư và nhà khoa học có trình độ rất cao, được đào tạo bài bản và tích lũy kinh nghiệm thực tiễn trong thời gian dài. Sau một giai đoạn gián đoạn, công tác đào tạo nhân lực hạt nhân của Việt Nam cần được khôi phục và đẩy mạnh với các chương trình dài hạn, gắn với chuyển giao công nghệ và đào tạo tại chỗ.
Thứ hai là hạ tầng khoa học, công nghệ. Muốn làm chủ công nghệ, không thể chỉ dừng ở vận hành mà phải tiến tới nghiên cứu, thử nghiệm, thiết kế và chế tạo từng phần của hệ thống. Điều này đòi hỏi đầu tư cho các phòng thí nghiệm trọng điểm, trung tâm nghiên cứu hiện đại, nơi có thể thử nghiệm vật liệu, nhiên liệu và các hệ thống kỹ thuật phức tạp.
Thứ ba là nội địa hóa chuỗi cung ứng. Nội địa hóa trong điện hạt nhân không chỉ nhằm giảm phụ thuộc vào thiết bị nhập khẩu, mà còn tạo động lực phát triển cho công nghiệp hỗ trợ và các ngành công nghệ cao. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, điện hạt nhân có sức lan tỏa rất lớn, kéo theo sự phát triển của cơ khí chế tạo, tự động hóa, vật liệu mới, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo.
Luật Năng lượng nguyên tử (sửa đổi) đã đặt nền móng quan trọng cho quá trình này khi khẳng định chính sách ưu tiên chuyển giao công nghệ, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và phát triển tiềm lực khoa học, công nghệ quốc gia. Điều quan trọng là phải kiên định thực hiện với tầm nhìn dài hạn, xuyên suốt nhiều thập kỷ.
PV: An toàn và niềm tin xã hội luôn là vấn đề được quan tâm khi phát triển điện hạt nhân. Luật sửa đổi đã tiếp cận vấn đề này như thế nào để bảo đảm phát triển điện hạt nhân bền vững và tạo niềm tin cho người dân?
PGS, TS Nguyễn Nhị Điền: Trong lĩnh vực điện hạt nhân, an toàn luôn là ưu tiên cao nhất và cũng là điều kiện tiên quyết để một chương trình có thể triển khai thành công. Luật Năng lượng nguyên tử (sửa đổi) đã quán triệt rất rõ triết lý này khi xây dựng các quy định liên quan đến an toàn bức xạ, an toàn và an ninh hạt nhân.
Luật tiếp cận vấn đề an toàn theo đúng thông lệ quốc tế, bao trùm toàn bộ vòng đời của nhà máy điện hạt nhân. Tất cả các giai đoạn, từ lựa chọn địa điểm, thiết kế, xây dựng, vận hành đến chấm dứt hoạt động, đều được đặt dưới sự giám sát chặt chẽ của cơ quan quản lý nhà nước về an toàn hạt nhân. Việc phân định rõ vai trò giữa cơ quan pháp quy, chủ đầu tư và các tổ chức hỗ trợ kỹ thuật là điểm rất quan trọng, nhằm bảo đảm tính độc lập và khách quan trong công tác quản lý an toàn.
Một điểm tiến bộ khác của luật là nhấn mạnh yêu cầu minh bạch thông tin và tham vấn cộng đồng. Đối với các dự án điện hạt nhân, sự đồng thuận của xã hội có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Luật đã quy định rõ trách nhiệm cung cấp thông tin, công bố số liệu quan trắc phóng xạ môi trường và cơ chế giám sát độc lập, qua đó giúp người dân có đầy đủ thông tin để yên tâm và tin tưởng.
Ngoài ra, Luật Năng lượng nguyên tử (sửa đổi) khẳng định cam kết của Việt Nam trong việc tuân thủ các công ước quốc tế về an toàn, an ninh và thanh sát hạt nhân. Việc nội luật hóa các tiêu chuẩn và hướng dẫn của IAEA không chỉ giúp nâng cao mức độ an toàn của các dự án trong nước, mà còn là cơ sở quan trọng để tăng cường hợp tác quốc tế và tiếp nhận chuyển giao công nghệ.
Về dài hạn, nếu luật được triển khai nghiêm túc, đồng bộ và đi kèm với sự đầu tư thích đáng cho nguồn nhân lực, tôi tin rằng điện hạt nhân có thể trở thành một trụ cột quan trọng của hệ thống năng lượng quốc gia, đóng góp vào mục tiêu an ninh năng lượng, phát triển bền vững và giảm phát thải của Việt Nam.
Tuy vậy, để luật đi vào cuộc sống hiệu quả, cần tiếp tục hoàn thiện mô hình cơ quan pháp quy theo thông lệ quốc tế, bảo đảm tính độc lập trong quản lý an toàn hạt nhân. Đặc biệt, điều kiện then chốt hiện nay là đào tạo và khôi phục nguồn nhân lực hạt nhân chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu vận hành các nhà máy điện hạt nhân trong thập kỷ tới.
PV: Xin trân trọng cảm ơn ông!
