Chỉ trong vòng nửa tháng, từ 28/2 đến 10/3, giá xăng dầu điều hành đã tăng từ 40% đến 60% so với kỳ cơ sở đối với hai mặt hàng chủ chốt là xăng RON 95-III và dầu diesel 0.05S. Riêng giá dầu DO, loại nhiên liệu chủ yếu phục vụ máy móc thi công có thời điểm đã tăng từ hơn 17.000 đồng/lít lên hơn 30.000 đồng/lít, chưa bao gồm chi phí vận chuyển tới công trường.
Thi công cầm chừng, tiến độ đình trệ
Với đặc thù các dự án hạ tầng giao thông, chi phí nhiên liệu chiếm 30-50% tổng chi phí máy thi công, biến động ở biên độ lớn như vậy đã tác động trực tiếp và nghiêm trọng tới toàn bộ cơ cấu chi phí. Điều đáng lo ngại khi giá xăng dầu tăng, cước vận chuyển tăng, kéo theo giá các vật liệu như đá, cát, thép, xi-măng,… cũng đều tăng đột biến, trong quý I/2026, giá vật liệu xây dựng cơ bản đã tăng hơn 10%. Các nhà thầu còn phải đối mặt với tình trạng khan hiếm nguồn cung nhiên liệu đang xảy ra đồng loạt tại nhiều công trường trên cả nước.
Dự án đường cao tốc Hữu Nghị-Chi Lăng (Lạng Sơn), nhu cầu tiêu thụ dầu DO trung bình khoảng 90.000 lít/ngày, mỗi đơn vị thi công cần từ 5.000 đến 20.000 lít/ngày, nhưng cửa hàng xăng dầu chỉ cho phép mua khoảng 500 lít. Dù nhà thầu chấp nhận hỗ trợ thêm 20-30% cước vận chuyển so với biểu giá nhà nước, nguồn cung vẫn không đủ đáp ứng. Cước vận chuyển vật liệu từ mỏ về công trường cũng tăng từ 30-40% so với đầu tháng 2/2026. Dự án đường cao tốc Đồng Đăng-Trà Lĩnh (Cao Bằng), tiêu thụ trung bình 150.000 lít dầu DO/ngày, song nguồn cung ở cả Lạng Sơn và Cao Bằng không phải lúc nào cũng đáp ứng đủ. Nhiều cửa hàng từ chối bán theo hình thức thùng phuy hoặc xe téc nhỏ phục vụ máy móc cố định tại công trường. Giá dầu DO có thời điểm tăng 72% so với hồi tháng 1/2026, chưa tính cước vận chuyển.
Ở phía nam, tại công trường dự án mở rộng đường cao tốc Thành phố Hồ Chí Minh-Long Thành-Dầu Giây, nhà thầu phải cử nhân sự thay nhau túc trực, tỏa ra nhiều cây xăng để thu gom từng lít dầu cho hàng loạt máy móc đang thi công. Hậu quả chung tại các dự án là nhiều mũi thi công buộc phải dừng hoặc cầm chừng, không thể duy trì phương thức “3 ca, 4 kíp” theo chỉ đạo của Chính phủ. Mục tiêu hoàn thành đúng hẹn các dự án đứng trước rủi ro khi hầu hết hợp đồng thi công được ký theo đơn giá tại thời điểm lập dự án mà không có bất kỳ cơ chế nào để hấp thụ biến động bất thường này, khiến tổng mức đầu tư thực tế đối mặt nguy cơ vượt phê duyệt trên diện rộng.
Kiểm tra dự án mở rộng đường cao tốc Thành phố Hồ Chí Minh-Long Thành-Dầu Giây, trước tình trạng khan hiếm nguồn cung vật liệu, Bộ trưởng Xây dựng Trần Hồng Minh đã khẳng định sẽ báo cáo Chính phủ có giải pháp tháo gỡ. Bộ trưởng cũng yêu cầu các địa phương linh hoạt trong việc cấp phép khai thác mỏ cũng như nâng công suất khai thác nhằm bảo đảm nguồn vật liệu phục vụ thi công dự án. “Nguồn cát khai thác phải được ưu tiên phục vụ dự án trọng điểm này, không được sử dụng vào mục đích kinh doanh bên ngoài, trường hợp phát hiện vi phạm cần xử lý nghiêm, thậm chí đình chỉ hoạt động", Bộ trưởng Trần Hồng Minh nhấn mạnh.
Ông Nguyễn Quang Huy, Tổng Giám đốc Tập đoàn Đèo Cả, đơn vị đang đầu tư và thi công nhiều dự án cao tốc trọng điểm chia sẻ: Để giải quyết tình trạng thiếu hụt nguồn cung nhiên liệu, chúng tôi đã chủ động tìm kiếm thêm các nhà cung cấp, tăng cường dự trữ nhiên liệu tại các công trường. Đồng thời, tái tổ chức kế hoạch thi công, ưu tiên tập trung nguồn nhiên liệu hiện có cho các mũi trọng điểm, tránh dàn trải. Hiện doanh nghiệp đang tích cực làm việc với các nhà thầu để xây dựng phương án bù tiến độ ngay khi nguồn cung được cải thiện.
Cần giải pháp căn cơ và đồng bộ
Ngày 9/3/2026, tỉnh Cao Bằng đã có công điện khẩn yêu cầu các sở, ngành, địa phương, chủ đầu tư khẩn trương rà soát, cập nhật và công bố giá vật liệu xây dựng, nhiên liệu, nhân công theo diễn biến thị trường. Triển khai công điện, doanh nghiệp dự án Đồng Đăng-Trà Lĩnh đã kiến nghị Ủy ban nhân dân tỉnh Cao Bằng chỉ đạo các đơn vị cung ứng xăng dầu ưu tiên nguồn cung cho các nhà thầu thi công; đồng thời chỉ đạo các sở, ngành, doanh nghiệp trên địa bàn chia sẻ khó khăn, phối hợp bình ổn giá nhiên liệu, vật liệu đầu vào và nhân công, tránh đầu cơ, tăng giá bất hợp lý gây ảnh hưởng đến chi phí thực hiện dự án.
Doanh nghiệp cũng kiến nghị tỉnh báo cáo, đề xuất Chính phủ, các bộ ngành, cơ quan và Tập đoàn Xăng dầu Việt Nam sớm có giải pháp bình ổn giá nhiên liệu; cập nhật kịp thời biến động thị trường vào thông báo giá vật liệu và chỉ số giá xây dựng trên địa bàn làm cơ sở điều chỉnh giá hợp đồng theo quy định. Đối mặt “áp lực kép” về chi phí và nguồn cung, nhà thầu và doanh nghiệp dự án đã chủ động triển khai nhiều biện pháp ứng phó, nỗ lực duy trì tiến độ trong khả năng có thể. Các đơn vị đã chủ động làm việc với chính quyền và ngành công thương địa phương, đề nghị ưu tiên phân bổ nhiên liệu, chấp nhận hỗ trợ thêm cước vận chuyển so với biểu giá nhà nước để thu xếp được nguồn nhiên liệu.
Về mặt kỹ thuật, các nhà thầu tối ưu lịch vận hành máy móc, ưu tiên bố trí thiết bị tiết kiệm nhiên liệu cho các hạng mục không đòi hỏi công suất tối đa; đồng thời duy trì tối đa sản lượng các hạng mục không phụ thuộc máy móc. Đáng ghi nhận hơn, các doanh nghiệp dự án và nhà thầu đang chủ động gánh phần chênh lệch chi phí phát sinh, chưa có bất cứ cơ chế bù đắp cụ thể nào. Nỗ lực tự thân của các doanh nghiệp là rõ ràng, nhưng nhà thầu sẽ khó có khả năng cầm cự lâu dài nếu thiếu sự can thiệp, hỗ trợ kịp thời từ phía Nhà nước. Điều này tạo sức ép nặng nề lên dòng tiền và năng lực tài chính dài hạn.
Trước những biến động mạnh của thị trường nhiên liệu, cơ quan quản lý nhà nước đã có biện pháp điều hành nhằm ổn định thị trường và bảo đảm nguồn cung. Bộ Công thương đã chính thức áp dụng cơ chế trích lập và chi sử dụng Quỹ Bình ổn giá xăng dầu, đồng thời cam kết phối hợp các cơ quan chức năng kiểm tra, giám sát trách nhiệm bảo đảm nguồn cung xăng dầu của các thương nhân kinh doanh, theo dõi sát diễn biến thị trường để có biện pháp điều hành phù hợp.
Đây là tín hiệu tích cực, tuy nhiên, theo đánh giá của các hiệp hội và doanh nghiệp dự án, các biện pháp điều hành ngắn hạn này chưa giải quyết được gốc rễ vấn đề: Hầu hết hợp đồng thi công hiện hành không có cơ chế điều chỉnh giá linh hoạt, trong khi khan hiếm nguồn cung cục bộ tại nhiều địa phương chưa được xử lý triệt để. Bởi vậy, các doanh nghiệp dự án và hiệp hội ngành nghề đã gửi văn bản kiến nghị lên Thủ tướng Chính phủ, tập trung đề xuất ba nhóm giải pháp chính.
Thứ nhất, về nguồn cung, kiến nghị Tập đoàn Xăng dầu Việt Nam ưu tiên nhiên liệu cho các công trình hạ tầng trọng điểm, tạo điều kiện để nhà thầu mua số lượng lớn không bị gián đoạn; chỉ đạo các địa phương kiểm soát chặt chẽ, xử lý nghiêm tình trạng đầu cơ, thổi giá. Thứ hai, về cơ chế hợp đồng: cho phép tính bù trừ chênh lệch chi phí nhiên liệu trong dự toán xây dựng, giá gói thầu, giá hợp đồng làm cơ sở thanh toán giữa các bên; trong trường hợp biến động kéo dài do chiến sự, xem xét vận dụng quy định bất khả kháng để điều chỉnh hợp đồng.
Thứ ba, về dài hạn: xây dựng cơ chế cập nhật, công bố kịp thời chỉ số giá xây dựng, giá nhiên liệu và vật liệu xây dựng sát với diễn biến thực tế thị trường, tạo nền pháp lý để các bên điều chỉnh giá hợp đồng đúng quy định. “Cho phép tính bù trừ chênh lệch về chi phí nhiên liệu trong dự toán xây dựng, giá gói thầu, giá hợp đồng xây dựng làm cơ sở thanh toán giữa bên giao thầu và bên nhận thầu. Thời gian áp dụng từ tháng 3/2026 cho đến khi giá xăng, dầu được bình ổn”, Hiệp hội các nhà thầu xây dựng Việt Nam (VACC) kiến nghị.
