Hàng chục năm qua, hạ tầng internet toàn cầu phụ thuộc lớn vào đường truyền cáp quang biển và các chòm sao vệ tinh tầm thấp (LEO) thuộc sở hữu của các tập đoàn tư nhân nước ngoài - điển hình là Starlink của SpaceX (Mỹ) hay Kuiper của Amazon. Tuy nhiên, các biến động địa chính trị gần đây và cuộc xung đột tại Ukraine đã phô bày một thực tế cay đắng đối với châu Âu là việc phụ thuộc hạ tầng liên lạc chiến lược vào các thực thể ngoài khối hoặc tư nhân nước ngoài tiềm ẩn rủi ro an ninh khổng lồ.
Dự án IRIS² (Infrastructure for Resilience, Interconnection and Security by Satellites) ra đời như câu trả lời quyết liệt của Brussels. Bằng việc sở hữu một chòm sao vệ tinh đa quỹ đạo (kết hợp LEO và MEO - quỹ đạo tầm trung), EU tự trang bị cho mình hạ tầng truyền thông mã hóa an toàn cao, phục vụ trực tiếp các cơ quan chính phủ, lực lượng quốc phòng, an ninh biên giới và các sứ mệnh ngoại giao của EU mà không lo bị chặn thu, gián đoạn hay kiểm soát bởi chính sách của một bên thứ ba. Đồng thời, tăng khả năng tự chủ hạ tầng số, loại bỏ nguy cơ bị ngắt kết nối trong trường hợp xảy ra xung đột vũ trang, tấn công mạng quy mô lớn hoặc thảm họa thiên nhiên làm đứt gãy hệ thống cáp quang mặt đất. Chủ quyền số không còn là một khái niệm lý thuyết suông trên nghị trường, mà đã được cụ thể hóa bằng hạ tầng phần cứng nằm hoàn toàn dưới quyền kiểm soát pháp lý và kỹ thuật của EU.
Với 348 vệ tinh chủ lực được lên kế hoạch đưa vào quỹ đạo, dự án IRIS² sẽ thoát khỏi “bẫy quy hoạch” kéo dài để tiến vào giai đoạn thực thi toàn diện. Vòng đàm phán kéo dài từ tháng 1 đến nay là minh chứng cho tính phức tạp của dự án. Việc chốt được thỏa thuận với liên danh SpaceRISE, quy tụ các “ông lớn” viễn thông và không gian hàng đầu châu Âu như Airbus, SES, Eutelsat, Hispasat cùng dàn doanh nghiệp công nghệ, thể hiện sự đồng thuận hiếm có giữa chính giới và khu vực tư nhân tại EU. Mô hình hợp tác công - tư (PPP) này giải quyết hai bài toán then chốt:
Đầu tiên là chia sẻ rủi ro tài chính; ngân sách EU và Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA) tài trợ cho phần hạ tầng phục vụ an ninh-công ích, trong khi các doanh nghiệp tư nhân đầu tư vào thương mại hóa băng thông thương mại. Hai là kích hoạt hệ sinh thái không gian nội địa; thỏa thuận mở ra cơ hội thương mại khổng lồ cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) cũng như các công ty khởi nghiệp trong ngành không gian tại châu Âu, thay vì để dòng tiền chảy sang các tập đoàn công nghệ Mỹ hay Trung Quốc.
Sự xuất hiện của IRIS² đưa EU chính thức trở thành người chơi lớn trên bản đồ internet vệ tinh tầm thấp toàn cầu. Mặc dù quy mô số lượng vệ tinh không đồ sộ như Starlink với hàng nghìn vệ tinh, tuy nhiên IRIS² tập trung vào chất lượng kết nối, độ bảo mật cao và tích hợp công nghệ mã hóa lượng tử (QCI). Bằng cách kết hợp giữa vệ tinh quỹ đạo tầm trung và tầm thấp, IRIS² không chỉ bảo đảm thông tin được truyền đi và nhận lại gần như ngay lập tức mà còn cung cấp vùng phủ sóng diện rộng đáng tin cậy ở cả những vùng sâu, vùng xa, vùng biển và khu vực Bắc Cực, nơi có ý nghĩa chiến lược quan trọng về địa chính trị đối với EU.
Việc chuyển từ lập kế hoạch sang triển khai thực địa là một bước tiến lớn, nhưng con đường phía trước của IRIS² vẫn đối mặt không ít thách thức, như áp lực tiến độ và năng lực phóng vệ tinh, cạnh tranh tài nguyên tần số và quỹ đạo, chi phí vận hành và nâng cấp… Dù vậy, lợi ích kinh tế lan tỏa là không thể phủ nhận. IRIS² sẽ thúc đẩy phát triển mạng 5G/6G vệ tinh, Internet vạn vật (IoT) trong giao thông vận tải, hàng hải, nông nghiệp thông minh và quản lý thiên tai. Quan trọng hơn, dự án góp phần giữ chân nguồn nhân lực khoa học, công nghệ chất lượng cao ở lại châu Âu.
IRIS² được triển khai song song với các chương trình không gian chiến lược khác của EU, gồm hệ thống định vị Galileo, quan sát Trái đất Copernicus và thông tin liên lạc chính phủ GOVSATCOM, tạo thành bộ tứ hạ tầng không gian châu Âu toàn diện nhất từ trước đến nay. Quyết định triển khai IRIS² đánh dấu thời điểm EU bước qua ranh giới của sự phụ thuộc để tự quyết định “vận mệnh số” của mình. Bằng việc làm chủ bầu trời, EU không chỉ gia cố mạng lưới an ninh quốc phòng mà còn khẳng định vị thế một cực độc lập, tự chủ và kiên cường trong trật tự thế giới chuyển dịch theo xu hướng đa cực đầy biến động.
