Sau 20 năm vẫn… ba Huy chương vàng
Đến nay, thể thao Việt Nam đã trải qua hành trình dài với tổng số 11 lần dự tranh đấu trường ASIAD. Chúng ta khởi đầu từ kỳ Đại hội 1982 với một tấm Huy chương đồng, rồi có được tấm Huy chương vàng đầu tiên tại Asian Games 1994. Tám năm sau, Việt Nam lập kỳ tích đoạt bốn Huy chương vàng, đứng thứ 15 toàn đoàn. Từ kỳ ASIAD năm 2006, Việt Nam đã giành ba Huy chương vàng. Thậm chí, chúng ta còn đặt mục tiêu phấn đấu từ bốn đến năm Huy chương vàng. Giờ đây, sau tròn 20 năm, chúng ta vẫn đặt ra mục tiêu tương tự và cũng mang về kết quả tương đồng.
Quan trọng hơn, đây cũng là kỳ ASIAD thứ hai liên tiếp, Đoàn Thể thao Việt Nam không hoàn thành chỉ tiêu. Thậm chí, so với kỳ Đại hội trước, chúng ta cũng thua sút rõ rệt khi không thể giành Huy chương vàng ở các môn Olympic, kém hơn về tổng số huy chương (25 và 27) hay số Huy chương bạc (3 và 5). Chưa kể cách đây bốn năm, chúng ta còn đạt một số điểm nhấn nổi bật như chiến tích lần đầu lọt vào Top 4 của bóng chuyền nữ, hay hai tấm Huy chương đồng môn bơi của kình ngư Huy Hoàng.
Trên thực tế, nhiều đội tuyển quốc gia ở một số môn thế mạnh truyền thống được kỳ vọng (như bắn súng, điền kinh, rowing, thể dục dụng cụ), hay môn mới dự báo có thể đột phá (như MMA, Jujitsu), đều đã thất bại ở các mức độ khác nhau. Phía sau đó, hàng loạt vấn đề nối tiếp xuất hiện, thậm chí bộc lộ đồng thời như hạn chế trong đánh giá đối thủ, tính toán điểm rơi, chuẩn bị tâm lý, lên phương án tranh tài.
Dù vậy, mấu chốt vấn đề, suy cho cùng, nằm ở khoảng cách về điều kiện, năng lực chuẩn bị, trình độ của vận động viên so với nhóm tranh chấp huy chương, nhất là Huy chương vàng. Ngoại trừ cầu mây với hai nội dung của nữ, karate với nội dung đồng đội kata, chúng ta không có nhóm môn “mũi nhọn” với những tuyển thủ hàng đầu có khả năng tranh chấp sòng phẳng.
Theo chuyên gia kỳ cựu Nguyễn Hồng Minh (Nguyên Vụ trưởng Thể thao Thành tích cao), cũng là người dẫn đầu đoàn quân tranh tài ở chính kỳ ASIAD đúng 20 năm trước, việc thể thao Việt Nam chỉ đạt ba Huy chương vàng phản ánh một sự thật: Cách tiếp cận, sự chuẩn bị và trình độ của chúng ta vẫn không có gì thay đổi. Ngành thể thao vẫn chuẩn bị tranh tài ở ASIAD, thậm chí cả Thế vận hội (Olympic), với cách nghĩ, cách làm dành cho SEA Games.
Nguy cơ tụt hậu hiển hiện
Ở kỳ ASIAD 19, Việt Nam xếp hạng 6 trong các nước Đông Nam Á. Lần này, chúng ta đứng thứ 5, nhưng thậm chí lại phơi bày sự tụt hậu và nguy cơ bị bỏ lại phía sau rõ nét hơn. So với bốn nước trong cùng khu vực xếp trên, thể thao Việt Nam đã kém khá xa về cả số lượng lẫn chất lượng của những tấm huy chương, khả năng tranh chấp thành tích ở các đấu trường tầm cao, cụ thể là nhóm môn Olympic.
Chúng ta giành ba Huy chương vàng ở các môn không nằm trong chương trình Thế vận hội. Trong khi đó, Thái Lan, Malaysia, Indonesia và Philippines đều giành Huy chương vàng ở các bộ môn Olympic, với các nhà vô địch sẵn sàng đua tranh huy chương ở sân chơi lớn nhất hành tinh.
Trong đó, đáng nể nhất là Thái Lan, đoàn đã có một kỳ Asian Games thành công vượt bậc với 18 Huy chương vàng, với 10 trong số đó là các môn Olympic. Họ chứng tỏ được sức mạnh với “nguồn Vàng” ở cả các môn sở trường lâu nay như cầu mây, boxing, đua thuyền buồm, taekwondo, cử tạ, rồi mở rộng ra những môn mới như teqball, MMA. Tuy chỉ hơn Việt Nam đúng một Huy chương vàng ở SEA Games 33 (13 so với 12), điền kinh Thái Lan đã gây chấn động ASIAD bằng hattrick Huy chương vàng, mà “dấu son” chính là hai kỳ tích danh giá của Boonson trên hai đường chạy 100m và 200m nam. Việc người Thái nhắm tới đích đến Huy chương vàng Olympic 2028 là mục tiêu có tính khả thi cao.
Ngược lại, thể thao Việt Nam đã trải qua hai kỳ ASIAD không hoàn thành chỉ tiêu và hai kỳ Olympic “trắng tay”, dù cho đã giành ngôi số 1 toàn đoàn ở hai trong ba kỳ SEA Games gần nhất. Như đánh giá của chuyên gia Lâm Quang Thành (Nguyên Tổng cục phó Tổng cục Thể dục Thể thao, Nguyên Trưởng đoàn Thể thao Việt Nam), nếu lấy ASIAD làm chuẩn, thể thao Việt Nam đã tiến bộ, nhưng thay đổi quá chậm so với chính mình. Đáng lo hơn, chúng ta đang bị tụt lại ngày càng xa không chỉ về thành tích, trình độ mà quan trọng là cách đầu tư, chuẩn bị, so với nhiều nước ngay trong khu vực, chứ chưa nói đến nhóm dẫn đầu châu lục.
Phải đột phá trong cách nghĩ, cách làm
Có hai vấn đề nổi lên từ thất bại của thể thao Việt Nam ở ASIAD 20. Đầu tiên, Việt Nam đang duy trì đầu tư thường xuyên cho 40 môn thể thao thành tích cao, luôn bảo đảm giữ vững vị trí trong top 3 ở bất cứ kỳ SEA Games nào. Thế nhưng, chúng ta lại không hề tạo dựng được một nhóm môn khác biệt, có thể tranh chấp sòng phẳng Huy chương vàng Á vận hội và Olympic.
Thứ 2, việc chuẩn bị và dự tranh ASIAD và Olympic vẫn mang nặng tính dàn trải, thời vụ, ở một trình độ thấp của phần lớn các môn. Chúng ta thiếu hẳn sự phân cấp giữa các đấu trường, các môn, nội dung và nhóm tuyển thủ. Ngay cả các gương mặt xuất sắc nhất ở các môn gánh vác nhiệm vụ tranh chấp Huy chương vàng ASIAD cũng chỉ được tuyển chọn, đào tạo, tập huấn theo từng năm, thiếu hẳn các giải pháp chuyên biệt, đặc thù.
Như lời chuyên gia Nguyễn Hồng Minh, đã đến lúc thể thao Việt Nam phải có bước chuyển mang tính đột phá và chiến lược, không thể mãi chấp nhận với tình cảnh thắng dễ, thắng lớn ở SEA Games rồi để thua ở Asian Games và Olympic. Thể thao Việt Nam chắc chắn phải thay đổi về nhận thức và mục tiêu, thay vì quá chú trọng và chịu ảnh hưởng nặng nề tới mức phụ thuộc vào thành tích SEA Games như hiện tại. Á vận hội phải được đặt đúng vị thế, tầm mức, giống như đích nhắm trọng tâm, để từ đó từng bước tiến lên Olympic. Trong đó, mục tiêu giành từ năm đến bảy Huy chương vàng ASIAD, có huy chương Olympic ổn định (như Chiến lược phát triển thể thao Việt Nam đến 2030, tầm nhìn 2045 đặt ra), cần được cán bộ và lãnh đạo ngành coi như sứ mệnh và trọng trách.
Về lâu dài, bên cạnh việc điều chỉnh cách tiếp cận, tham dự SEA Games cho hợp lý, hiệu quả, thể thao Việt Nam cần sớm quy hoạch, chọn lựa, tập trung để xây dựng, đầu tư hình thành nên nhóm môn “trọng điểm” tranh Huy chương vàng ASIAD, cũng như giành huy chương Olympic.
Tương ứng, ngành thể thao phải triển khai đồng bộ, quyết liệt, bền bỉ hàng loạt giải pháp trong quãng 8-10 năm tới, từ việc đầu tư cơ sở vật chất tại các Trung tâm Huấn luyện quốc gia, ứng dụng khoa học-công nghệ trong tuyển chọn huấn luyện vận động viên, cho đến tăng cường đội ngũ y bác sĩ chuyên ngành và nhân viên dinh dưỡng đặc thù, đổi mới phương thức thuê chuyên gia nước ngoài, hợp tác quốc tế trong đào tạo tập huấn vận động viên..., mới mong tạo nên đột phá.
Cùng với những giải pháp cơ bản, dài hơi, ngành thể thao vẫn cần triển khai nhiều công việc cấp bách trước mắt, để đáp ứng những nhiệm vụ cận kề ở Olympic 2028 tới. Đó là việc chọn lựa và bồi dưỡng những tuyển thủ hàng đầu, hội đủ các yếu tố, ở một số môn, nội dung có khả năng tranh huy chương Olympic, hay Huy chương vàng ASIAD, theo đúng nghĩa “trọng điểm của trọng điểm”, với sự ưu tiên đặc biệt, như thuê chuyên gia giỏi, có bác sĩ chuyên ngành riêng, có chế độ dinh dưỡng riêng, tập huấn dài hạn hay theo đợt tại các địa điểm hàng đầu thế giới, tham dự càng nhiều giải đấu quốc tế đỉnh cao càng tốt...
Mới đây, Chính phủ đã phê duyệt Chương trình các môn thể thao trọng điểm giai đoạn 2026-2045 với chín môn gồm bắn súng, bắn cung, cử tạ, xe đạp, đua thuyền, điền kinh, bơi, karate và cầu mây. Riêng trong chu kỳ 2026-2030, khoảng 35-40 vận động viên ưu tú sẽ được đưa vào diện đầu tư chuyên biệt, vượt trội để tranh huy chương Olympic 2028 và hướng tới sáu tấm Huy chương vàng ASIAD 21.
