Đưa người dân, doanh nghiệp thành trung tâm của chuyển đổi số

Mới đây, Bộ Tư pháp đã công bố hồ sơ thẩm định dự thảo Nghị quyết của Chính phủ về phát triển công dân số. Việc khuyến khích, thúc đẩy nhân dân tham gia trên môi trường số là động lực xây dựng công dân số, Chính phủ số, kinh tế số và xã hội số, tăng cường công tác quản lý nhà nước, quản trị xã hội trên môi trường số.

Cần có quy phạm pháp luật điều chỉnh việc phát triển công dân số

Công dân số gắn với xã hội số, chính phủ số là ba trụ cột để phát triển kinh tế, đưa đất nước vào nhóm dẫn đầu về an toàn, an ninh không gian mạng, an ninh dữ liệu và bảo vệ dữ liệu, việc xây dựng nghị quyết là cụ thể hóa, góp phần thực hiện nhiệm vụ của Nghị quyết 57-NQ/TW: “Phát triển các nền tảng số an toàn và tăng cường ứng dụng công nghệ số, hình thành công dân số. Phát triển một số mạng xã hội Việt Nam, xây dựng xã hội số an toàn, lành mạnh. Phát triển văn hóa số bảo đảm giữ gìn bản sắc dân tộc, xây dựng bộ quy tắc ứng xử trên không gian mạng, giảm thiểu tác động tiêu cực của công nghệ số đối với xã hội. Xây dựng nền tảng số nhằm giám sát, thu thập dữ liệu lĩnh vực tài nguyên, môi trường”.

Song hiện nay chưa có văn bản nào quy định thống nhất về “công dân số”, các lợi ích và trách nhiệm của công dân khi tham gia môi trường số được quy định chưa đồng bộ, rải rác, phân tán tại nhiều văn bản khác nhau như: Luật Căn cước quy định về danh tính điện tử, Luật An ninh mạng…

Cũng chưa có quy định rõ ràng định nghĩa, lợi ích và trách nhiệm là cơ sở để thúc đẩy quá trình chuyển đổi số quốc gia, phát triển xã hội số, đồng thời bảo đảm quyền con người, quyền công dân trên môi trường mạng. Do vậy, cần một văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh để thúc đẩy việc phát triển công dân số.

Trong khi đó, sau 3 năm triển khai thực hiện, tính đến tháng 7/2025, Đề án 06 đã cơ bản đạt được các mục tiêu có tính chất nền tảng 6 nhóm giấy tờ lên VNeID, trong đó có 18,7 triệu Giấy phép lái xe, 7 triệu đăng ký xe. Chứng thư chữ ký số cấp cho người dân năm 2024 đạt 12,5 triệu, tăng 58,61% so với năm 2023, nâng tỷ lệ người trưởng thành có chữ ký số lên 25%. 90% người dân tham gia bảo hiểm có sổ sức khỏe điện tử. 100% học sinh, sinh viên có hồ sơ học tập số. 100% bệnh viện, trung tâm y tế công, cơ sở giáo dục đại học triển khai thanh toán không dùng tiền mặt.

Tuy nhiên, hiện tại, tình hình phát triển công dân số của Việt Nam vẫn còn những hạn chế nhất định. Có đến 82% thủ tục hành chính toàn trình không phát sinh hồ sơ trực tuyến.

Việc thúc đẩy người dân thực hiện nghĩa vụ làm giàu dữ liệu thông qua tạo lập, cập nhật, xác thực dữ liệu còn gặp nhiều rào cản nhất định khi người dân chưa thật sự “mặn mà” với các lợi ích nhận được. Năng lực công dân số của Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế, tạo ra “khoảng trống” giữa tiềm năng công nghệ và khả năng sử dụng của người dân.

Các chính sách ưu đãi hiện hành chưa đủ mạnh để “tạo động lực cho công dân tích cực tham gia môi trường số”. Chưa có bất kỳ quy định nào về việc xây dựng hay vận hành “Hệ thống Điểm công dân số” để tạo ra một cơ chế đo lường định lượng và khuyến khích các hành vi tích cực trên môi trường số, vượt ra ngoài các ưu đãi tài chính đơn thuần.

Do đó, việc xây dựng Nghị quyết về phát triển công dân số sẽ xác lập cơ sở pháp lý để phát triển ứng dụng định danh quốc gia VNeID trở thành nền tảng định danh, xác thực duy nhất, là kênh giao tiếp chính thức và cung cấp các tiện ích số thiết yếu, an toàn cho công dân trên môi trường số. Ban hành các cơ chế, chính sách đột phá, thống nhất trên toàn quốc, đặc biệt về ưu đãi mạnh mẽ phí, lệ phí và xây dựng Hệ thống Điểm công dân số, nhằm tạo động lực khuyến khích người dân thay đổi thói quen, tích cực tham gia dịch vụ công trực tuyến và các hoạt động chuyển đổi số.

Sẽ phân hạng công dân số dựa trên điểm công dân số

Để trở thành công dân số phải được cấp tài khoản định danh điện tử trên ứng dụng định danh quốc gia (VNeID); tuân thủ các nghĩa vụ của công dân số, tham gia định danh, xác thực trên môi trường số, có khả năng sử dụng dịch vụ công và dịch vụ số an toàn, hợp pháp, đóng góp dữ liệu, tham gia các hoạt động chuyển đổi số quốc gia và đã được xếp hạng công dân số.

Triển khai “Hệ thống Điểm công dân số” gắn với dữ liệu dân cư, danh tính điện tử. Điểm được tính dựa trên: cập nhật dữ liệu, tần suất sử dụng dịch vụ số và các đóng góp cho cộng đồng số. Điểm số được gắn với các quyền lợi, ưu đãi về thuế, phí, dịch vụ, thủ tục hành chính, an sinh xã hội. Sẽ phân hạng công dân số dựa trên điểm công dân số.

Mỗi công dân có một danh tính điện tử duy nhất gắn với tài khoản định danh điện tử quốc gia, được pháp luật bảo vệ; Công dân có quyền quản lý, kiểm soát thông tin cá nhân của mình; được yêu cầu chỉnh sửa, cập nhật thông tin không chính xác và chuyển dữ liệu của mình sang cơ quan, tổ chức cung cấp dịch vụ khác theo quy định của pháp luật;

Công dân có quyền theo dõi, biết dữ liệu cá nhân của mình được khai thác, sử dụng bởi các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan; được cung cấp phương thức để cho phép hoặc thu hồi việc chia sẻ dữ liệu. Việc khai thác, sử dụng dữ liệu cá nhân nhạy cảm của công dân, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác phải được sự đồng ý.

Trên môi trường số, công dân được bảo vệ toàn diện trước các hành vi vi phạm pháp luật trên môi trường số; được tham gia các chương trình tuyên truyền, giáo dục, tập huấn, đào tạo về kỹ năng số, an toàn thông tin; Trẻ em được ưu tiên bảo vệ đặc biệt khi tham gia môi trường số, bảo đảm tiếp cận thông tin phù hợp độ tuổi, phòng ngừa hành vi xâm hại, bóc lột trên môi trường số…

Luật sư Đặng Văn Cường, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội nhận định, các quy định trong dự thảo Nghị quyết sẽ là căn cứ pháp lý quan trọng để khuyến khích công dân tham gia nhiều hơn vào các hoạt động số, phục vụ lợi ích của chính mỗi công dân.

Được giảm 10% thuế, lệ phí trước bạ khi thực hiện dịch vụ số

Đặc biệt theo dự thảo Nghị quyết, công dân được hưởng chính sách miễn, giảm phí, lệ phí, thuế khi sử dụng dịch vụ công trực tuyến và các dịch vụ số khác theo quy định của pháp luật. Cụ thể, khi thực hiện thủ tục hành chính trực tuyến được miễn 100% phí, lệ phí đối với các thủ tục hành chính cơ bản, thiết yếu, gắn với quyền nhân thân hoặc thủ tục hành chính có tần suất cao. Giảm tối thiểu 50% phí, lệ phí đối với các thủ tục hành chính phức tạp, cần nhiều chi phí quản lý.

Công dân được giảm 10% thuế, lệ phí trước bạ khi thực hiện dịch vụ số, thủ tục hành chính trực tuyến thông qua nền tảng định danh và xác thực điện tử VNeID liên quan tài sản thiết yếu và các dịch vụ, thủ tục.

Ước tính với chính sách khuyến khích này, tổng mức giảm thu ngân sách Nhà nước khoảng 114,667 tỷ đồng cho giai đoạn (2026-2030), bình quân khoảng 22.933 tỷ đồng/năm (trong trường hợp toàn dân tham gia tích cực vào chuyển đổi số, được xếp hạng công dân số tích cực sử dụng VNeID để thực hiện, các cá nhân, hộ kinh doanh đều thực hiện qua thương mại điện tử).

Theo Bộ Công an (cơ quan chủ trì soạn thảo), chính sách miễn giảm thuế, phí, lệ phí cho công dân số sẽ tạo ra “tác động kép” tích cực đối với nền kinh tế-xã hội. Cụ thể, với khoản tiền 22.933 tỷ đồng/năm được miễn, giảm thực chất là “để lại” trong nhân dân và doanh nghiệp. Số tiền này sẽ trực tiếp quay trở lại nền kinh tế thông qua chi tiêu, mua sắm và tái đầu tư, các dịch vụ số, thương mại điện tử từ đó kích thích sản xuất kinh doanh, tạo ra nguồn thu thuế gián tiếp bù đắp lại phần hụt thu ban đầu.

Việc giảm mạnh thuế, phí khi giao dịch trực tuyến, đặc biệt là trong chuyển nhượng bất động sản, sang tên phương tiện sẽ khuyến khích người dân kê khai đúng giá trị thực tế, thực hiện sang tên chính chủ thay vì giao dịch tay hoặc kê khai giá thấp để né thuế. Điều này về lâu dài sẽ giúp mở rộng cơ sở tính thuế, tăng tính minh bạch của thị trường tài sản thúc đẩy minh bạch và giảm “kinh tế ngầm”.

Ngoài lợi ích tài chính trực tiếp, việc chuyển dịch sang môi trường số giúp tiết kiệm hàng nghìn tỷ đồng chi phí đi lại, in ấn hồ sơ, thời gian chờ đợi của người dân và chi phí vận hành bộ máy hành chính thủ công như đã phân tích ở phần trên.

Ông Đinh Hoàng Kiên, nhà sáng lập Công ty trách nhiệm hữu hạn VedaX, nhận xét đề xuất ưu đãi thuế, phí gắn với khái niệm "công dân số" thể hiện sự đổi mới mạnh mẽ trong tư duy quản lý Nhà nước.

"Cách làm này cho thấy sự chuyển dịch từ tư duy quản lý sang tư duy phục vụ, lấy người dân làm trung tâm, đồng thời có thể tạo tác động dài hạn đến hành vi và thói quen sử dụng dịch vụ số", ông Đinh Hoàng Kiên đánh giá.

Theo ý kiến của anh Lê Kiên, phường Gia Viên, thành phố Hải Phòng, việc tích hợp tiêu chí, đánh giá và ưu đãi ngay trên VNeID cũng sẽ giúp ứng dụng này nhanh chóng phát triển thành "siêu ứng dụng" quốc gia, thuận tiện hơn cho người dân. Theo anh Kiên, tiện ích đi kèm lợi ích rõ ràng là ưu thế cần triển khai sớm.