Đa dạng hình thức hoạt động
Ra đời từ thập niên trước nhưng cho đến vài năm gần đây mới trở thành xu hướng, các tụ điểm không gian sáng tạo văn hóa nghệ thuật ở Hà Nội và một số thành phố không chỉ đơn thuần là nơi trưng bày, giới thiệu tác phẩm, mà còn mang đến những lớp học, hội thảo, tọa đàm, trình diễn, giao lưu, tương tác và phục vụ nhu cầu tinh thần của công chúng.
Theo một thống kê mới, Hà Nội đang có gần 30 không gian sáng tạo, TP Hồ Chí Minh có khoảng 10, một số khác rải rác ở Hải Phòng, Huế, Đà Nẵng. Đó có thể là các không gian nằm trong những trung tâm thương mại, phòng triển lãm, văn phòng làm việc chung, thư viện, quán cà-phê… Nơi đây chào đón các ý tưởng sáng tạo mới, là địa điểm trò chuyện, thảo luận của những người hoạt động trong lĩnh vực văn hóa hoặc yêu nghệ thuật, cũng là cơ sở đào tạo, hướng dẫn… với tiêu chí: kết nối, sáng tạo và có định hướng kinh doanh. Vì vậy, tất cả giới nghệ sĩ, kể cả người thiết kế đồ họa hoặc phần mềm đều có thể tìm được một góc của mình ở đây.
Hướng dẫn kỹ thuật khắc tranh cho khách tham quan tại một hội chợ nghệ thuật đương đại ở Hàng Da Galleria.
Khi mới xuất hiện, các không gian nghệ thuật đương đại này thường được bảo trợ một hoặc nhiều phần bởi các quỹ hoạt động văn hóa, trong đó có cả các quỹ của nước ngoài như Quỹ Pho (Ford), Hội đồng Anh, Viện Gớt (Goethe), Trung tâm văn hóa Pháp, Đan Mạch… Nhưng nguồn tài chính của các tổ chức đó cũng có giới hạn và chịu những biến động của kinh tế thị trường. Đến nay, để thực hiện các dự án hoặc tổ chức các sự kiện nghệ thuật một cách độc lập, các nghệ sĩ phải tìm ra những cách thức mới mẻ để tiếp cận công chúng của mình và huy động nguồn lực từ chính cộng đồng ấy.
Có thể kể đến thành công của không gian nghệ thuật Hàng Da Galleria trong việc tổ chức Hội chợ nghệ thuật Hà Nội lần đầu tiên cuối năm 2014. Các nghệ sĩ, nhóm nghệ sĩ rời xưởng, mang tác phẩm đến trung tâm thương mại, trực tiếp tiếp xúc với người xem, tiến hành giới thiệu, mua bán. Không gian của tòa nhà được chia thành nhiều gian hàng với chủng loại tác phẩm phong phú, mức giá đa dạng, âm nhạc mới mẻ, sôi động. Câu lạc bộ dân ca, ví giặm cũng có gian hàng góp vui, biểu diễn thu hút khán giả. Ngay sau đó là Hội chợ tranh Tết đương đại - Tết Art, ý tưởng của hai nhà tổ chức trẻ là Trịnh Minh Tiến của nhóm họa sĩ Hiện thực và Đoàn Phương Liên của Nhà Sàn Collective, cũng được đón nhận nhiệt tình trong dịp cận Tết Ất Mùi. Hàng Da Galleria là trung tâm mua sắm mới trên nền chợ Hàng Da cũ (Hà Nội), một cái tên đậm chất phố cổ có vị trí đắc địa ở khu vực trung tâm. Hiện nay, đây là điểm đến thú vị cho nghệ sĩ, khách du lịch, người dân Thủ đô muốn mua tranh, tượng điêu khắc, hoặc sản phẩm thủ công mỹ nghệ từ nhiều vùng miền. Những hoạt động nghệ thuật mà trung tâm tài trợ tổ chức đã tạo cảm giác mộc mạc, gần gũi, dễ tiếp cận hơn cho người tham quan, đan xen hài hòa giữa nhu cầu mua bán và nhu cầu thưởng thức. Công chúng được trải nghiệm hoạt động văn hóa mới mẻ, độc đáo, còn đơn vị tổ chức thì thu hút khách hàng, khuếch trương tên tuổi, xây dựng nên không gian văn hóa - du lịch đậm đà bản sắc. Hàng Da Galleria tiếp tục mô hình bán sản phẩm nghệ thuật, đồ cổ, quà tặng lưu niệm, kết hợp triển lãm tranh, ảnh… Bên cạnh đó là một số hoạt động xã hội, thiện nguyện có ý nghĩa như Chợ phiên từ thiện “Cơm có thịt” gây quỹ ủng hộ học sinh dân tộc thiểu số vùng cao diễn ra đều đặn một số tháng cuối năm, triển lãm tranh “Hai trong một” dựa trên ý tưởng của trẻ em và được bán để hỗ trợ đóng học phí cho học sinh nghèo…
Vừa qua, cộng đồng yêu nghệ thuật và sáng tạo Hà Nội đón nhận thêm Hanoi Creative City (tạm dịch: Thành phố sáng tạo Hà Nội) tại số 1 phố Lương Yên. Đó là một tổ hợp không gian sáng tạo (creative hub) vốn đã phổ biến ở các quốc gia có nền nghệ thuật đương đại phát triển mạnh. Mô hình này được đánh giá tốt bởi nó có đủ khu vực làm việc của các doanh nghiệp sáng tạo, không gian trưng bày, triển lãm, biểu diễn thử nghiệm, không gian giáo dục - đào tạo, không gian hạ tầng dịch vụ. Đó là nơi nghệ sĩ có thể trưng bày sản phẩm, hợp tác, bán sản phẩm, hoặc tạo ra ý tưởng mới. Còn công chúng được thưởng thức cùng lúc các nhu cầu nghe, đọc, xem và kể cả mua sắm, ăn uống. Mặc dù còn nhiều hạng mục chưa hoàn thành nhưng Hanoi Creative City đã định hình là một không gian nghệ thuật chuyên nghiệp, độc đáo, tạo mối liên kết đa chiều giữa doanh nhân - nghệ sĩ - công chúng.
Nếu như được vận hành đúng cách và hiệu quả, không gian sáng tạo văn hóa nghệ thuật không những có tác động kết nối và truyền cảm hứng, mà còn phát triển con người, tạo bản sắc đô thị, tạo thêm việc làm và nguồn thu nhập. Đồng thời trở thành những địa chỉ thu hút người yêu văn hóa và khách du lịch, phần nào thể hiện hình ảnh của nghệ thuật đương đại Việt Nam. Chẳng hạn như ở Hà Nội có Heritage Space - địa điểm thường xuyên tổ chức tọa đàm, giới thiệu sách, bán vé hòa nhạc cổ điển; Work Room Four - chú trọng các lớp dạy và học kỹ năng như thiết kế thời trang, vẽ, chỉnh sửa đồ họa vi tính; Manzi - không gian thu hút đông đảo cộng đồng người nước ngoài với các hoạt động triển lãm, chiếu phim, trình diễn âm nhạc và múa; tổ hợp Laca Art Area gồm phòng tranh nghệ thuật cao cấp và không gian tổ chức sự kiện văn hóa, nghệ thuật; The Yard - tổ chức chợ phiên cuối tuần ngoài trời, mua bán trao đổi sản phẩm thủ công thời trang, nội thất… Ở TP Hồ Chí Minh có Nhà ga 3A, Saigon Co-working, Saigon Outcast…
Cần một hành lang pháp lý
Nhiều ý kiến cho rằng việc kinh doanh để gây dựng và phát triển không gian văn hóa nghệ thuật là một quá trình cần có thời gian dài và không thể nhìn nhận như những hình thức kinh doanh thông thường khác. Nhiều người sáng lập mô hình này khởi đầu chỉ từ đam mê với nghệ thuật. Nhưng khi các nguồn tài trợ thưa vắng, họ phải chủ động tìm thêm cơ hội cho mình. Theo Nhà báo Trương Uyên Ly, chuyên gia của dự án nghiên cứu ban đầu không gian văn hóa tại Việt Nam do Hội đồng Anh khởi xướng, thì tương lai của các không gian sáng tạo nói riêng, ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam nói chung còn dài và đầy tiềm năng. Không trông chờ vào sự tài trợ, những người hoạt động sáng tạo đã tự tìm hướng đi, tạo ra một cộng đồng rộng lớn và gắn kết. Còn tiến sĩ người Đức Mai-cơn Vai-bờ (Micheal Waibel), người vừa đoạt giải thưởng “Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội” cho rằng, Việt Nam đang ở bước đầu tiên của việc xây dựng các không gian văn hóa sáng tạo, khó tránh khỏi khó khăn, thử thách, thất bại. Nhưng điều quan trọng là đã hình thành được cộng đồng sáng tạo và có những người đi tiên phong.
Thực tế hiện nay cho thấy, các không gian văn hóa tại Việt Nam chưa phát huy hết hiệu quả vì nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan. Cụ thể, đó là quy mô vẫn còn nhỏ lẻ, hoạt động riêng rẽ, rời rạc, chưa có sự kết nối với nhau. Các nhà quản lý còn hạn chế về kinh nghiệm, kỹ năng, công tác nhân sự và chiến lược tạo hình ảnh. Bên cạnh đó là những bài toán khó, như giá thuê mặt bằng đắt đỏ, hay các thủ tục hành chính, pháp lý còn chồng chéo, rườm rà. Trong tình trạng chật vật xoay xở, gồng gánh để duy trì sự tồn tại của các địa chỉ nghệ thuật, không gian sáng tạo, các nghệ sĩ đều có nguyện vọng được chính quyền tạo điều kiện cho mượn hoặc thuê với giá ưu đãi, hoặc có hình thức hỗ trợ về kinh phí, địa điểm, truyền thông để tổ chức các sự kiện văn hóa nghệ thuật.
Khu Trưng bày điện ảnh - Biểu diễn nghệ thuật - Tổ chức sự kiện của Trung tâm chiếu phim quốc gia (87 Láng Hạ, Hà Nội) là đơn vị Nhà nước, mới đây mạnh dạn kết hợp với tư nhân để xây dựng một không gian văn hóa nghệ thuật mang hơi thở hiện đại. Nhà hát Star Galaxy thuộc không gian này được đầu tư trang bị những công nghệ hiện đại bậc nhất
Việt Nam hiện nay. Và chương trình biểu diễn “đinh” là Ionah show (Ionah - chơi chữ ngược của từ “Hanoi”) đã bước đầu mang lại cho khán giả nhiều ấn tượng và cảm xúc với sân khấu hoành tráng, hiệu ứng mới lạ, kết hợp nhiều loại hình nghệ thuật biểu diễn như âm nhạc, múa, xiếc, nhảy hiphop… Ngoài ra, không gian này còn là nơi tổ chức các sự kiện hòa nhạc, trình diễn thời trang của các tổ chức cả trong lẫn ngoài nước. Đây cũng là tín hiệu vui khi Thủ đô có thêm một địa chỉ để công chúng thưởng thức văn hóa nghệ thuật.
Về phía cộng đồng, Câu lạc bộ Doanh nhân sáng tạo được thành lập nhằm chia sẻ, kết nối và hỗ trợ tư vấn pháp lý về thủ tục hành chính, bản quyền, cũng như định dạng thương hiệu cho các nghệ sĩ hoặc doanh nghiệp kinh doanh theo mô hình không gian văn hóa. Phải xác định rằng tầm quan trọng của văn hóa và nghệ thuật không chỉ là công cụ để tạo doanh thu cho ngành công nghiệp giải trí, du lịch mà còn là nâng cao chất lượng cuộc sống. Ngoài giá trị vật chất thì giá trị phi vật chất - là tinh thần sáng tạo của nghệ sĩ và của công chúng - khó đo đếm được bằng thống kê thông thường, nhưng có những ảnh hưởng nhất định. Tại tọa đàm “Các không gian sáng tạo và đóng góp tiềm năng trong quá trình phát triển văn hóa và kinh tế đô thị tại Việt Nam” diễn ra cuối tháng 9 vừa qua, nhiều chuyên gia cũng đã nhận định các không gian văn hóa nghệ thuật sẽ là điểm nhấn trong diện mạo của nhiều đô thị trong tương lai không xa. Không ít nghệ sĩ, nhà sưu tập nước ngoài khi muốn tìm hiểu nghệ thuật đương đại Việt Nam, đã và đang tìm đến những nơi này.
Có sự sáng tạo, niềm đam mê, sự ủng hộ của cộng đồng, song cái mà các không gian sáng tạo Việt Nam còn đang thiếu là hành lang pháp lý đồng bộ. Để có thể chuyên nghiệp hóa, nghệ thuật đương đại Việt Nam cần một bệ đỡ cần thiết - một thiết chế bảo trợ đúng đắn, phù hợp, góp phần mở rộng đường cho nghệ thuật. Tuy chỉ mới là những bước đi sơ khai nhưng cũng đã gợi mở cho các mô hình tiếp theo khi chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa đi vào đời sống.
