Đột phá thể chế, bởi thể chế chính là “hạ tầng” của tăng trưởng!

Đó là nhận định của TS Huỳnh Thanh Điền (ảnh nhỏ), giảng viên Trường đại học Nguyễn Tất Thành, trong cuộc trao đổi cùng Nhân Dân Cuối tuần.

Vai trò của Nhà nước trong mô hình tăng trưởng mới

Ông nhìn nhận thế nào về năm 2025, một năm bản lề chuẩn bị cho một giai đoạn phát triển mới cả về kinh tế-xã hội cũng như vị thế trên trường quốc tế của Việt Nam?

Thực tế, trong cả giai đoạn 2020-2025, Việt Nam đã thể hiện rõ năng lực chống chịu, thích ứng trước những cú sốc lớn chưa từng có của thế giới. Việc kiểm soát và vượt qua đại dịch Covid-19 không chỉ là một thành công về y tế, xã hội, mà còn là một kỳ tích về năng lực điều hành và sự đồng lòng của cả hệ thống chính trị. Việt Nam cũng đã chủ động thích ứng biến động toàn cầu, từ xu hướng bảo hộ gia tăng, xung đột địa chính trị đến sự tái cấu trúc chuỗi cung ứng, qua đó tiếp tục duy trì vị thế là điểm đến đầu tư hấp dẫn trong khu vực.

Những thành quả này cho thấy định hướng đúng đắn của Việt Nam trong hội nhập chủ động, cải cách thể chế và xây dựng môi trường đầu tư ổn định, có khả năng dự đoán. Một điểm nổi bật là đường lối hội nhập linh hoạt, thích ứng bối cảnh bảo hộ đan xen hội nhập. Việt Nam không chỉ mở cửa theo chiều rộng, mà tập trung thúc đẩy các quan hệ đối tác chiến lược toàn diện song phương với các nền kinh tế lớn, đối tác then chốt. Cách tiếp cận này góp phần củng cố niềm tin của nhà đầu tư, tạo nền tảng thu hút dòng vốn dài hạn trong bối cảnh thế giới bất định.

Cũng trong năm 2025, Đảng ta đã ban hành một loạt nghị quyết quan trọng về việc định hướng phát triển nhiều lĩnh vực. Điều đáng nói là các nghị quyết này đều nhanh chóng được thể chế hóa thành luật, chính sách và triển khai bằng các chương trình, kế hoạch, dự án cụ thể, tạo sự chuyển động đồng bộ từ tư duy đến hành động. Dấu ấn rất rõ nét với hàng loạt cải cách mang tính căn cơ, chuẩn bị cho kỷ nguyên mới của đất nước.

Đầu tư công cũng ghi nhận những chuyển biến tích cực khi phương thức triển khai được đổi mới, nhiều dự án hạ tầng trọng điểm được khánh thành, khởi công. Những giải pháp cải thiện môi trường kinh doanh hay đẩy mạnh giải ngân vốn đầu tư công đã góp phần tạo môi trường thuận lợi để doanh nghiệp dám đầu tư, “dám lớn” và lớn lên một cách bền vững. Đáng chú ý, ba đợt khánh thành, khởi công đồng loạt các công trình lớn trong năm 2025 cho thấy nhận thức ngày càng rõ ràng: Đột phá hạ tầng là then chốt để tạo đà tăng trưởng trước mắt và nền tảng phát triển dài hạn của đất nước.

Song song với phát triển kinh tế, an sinh xã hội tiếp tục được quan tâm sâu sắc, thể hiện qua các chương trình xóa nhà tạm, nhà dột nát và thúc đẩy phát triển nhà ở xã hội, qua đó củng cố nền tảng ổn định xã hội và niềm tin của người dân.

Tại Hội nghị Trung ương 11 của Đại hội khóa XIII, Đảng và Nhà nước đã xác định: Giai đoạn 2026-2030 cần có sự thay đổi trong mô hình tăng trưởng, để hướng đến mục tiêu tăng trưởng đạt mức hai con số. Theo ông, vai trò của khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số sẽ được định vị như thế nào trong mô hình tăng trưởng mới này?

Trong mô hình tăng trưởng mới, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không còn là lĩnh vực hỗ trợ, mà phải được định vị là động lực trung tâm. Vấn đề then chốt không chỉ nằm ở chủ trương, mà phải xác định đúng đâu là động lực phát triển khoa học công nghệ và cơ chế kích hoạt động lực đó như thế nào. Thực tiễn cho thấy: Sáng tạo chỉ thật sự bền vững khi được dẫn dắt bởi hai yếu tố cốt lõi là “quyền sở hữu được bảo đảm rõ ràng” và “lý tưởng phát triển gắn với lợi ích lâu dài của quốc gia, gắn với sự phát triển của đất nước”.

Trong đó, vai trò của Nhà nước được định vị lại theo hướng Nhà nước kiến tạo phát triển, tập trung đầu tư vào hạ tầng công nghệ nền tảng, đồng thời hoàn thiện hạ tầng pháp lý để các ý tưởng sáng tạo được bảo vệ quyền sở hữu, được thương mại hóa và có điều kiện lan tỏa trong toàn nền kinh tế.

Khi Nhà nước làm tốt vai trò kiến tạo, thị trường vận hành minh bạch và khu vực tư nhân được giải phóng năng lực sáng tạo, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số sẽ trở thành trụ cột thực thụ của mô hình tăng trưởng mới, tạo nền tảng cho mục tiêu tăng trưởng cao và bền vững.

Hướng đến mục tiêu tổ chức lại lãnh thổ kinh tế

Có ý kiến cho rằng, hiện mô hình tăng trưởng của Việt Nam vẫn chậm chuyển đổi, chủ yếu dựa vào vốn và lao động, trong khi các động lực như khoa học công nghệ, kinh tế tri thức chưa có đóng góp đáng kể. Ông nghĩ sao về vấn đề này?

Nhận định này là xác đáng và phản ánh đúng thực trạng của mô hình tăng trưởng hiện nay. Trong thời gian qua, hoạt động kinh tế của khu vực trong nước chủ yếu sôi động ở các lĩnh vực như bất động sản, tài chính, ngân hàng. Đây chỉ là sự sôi động ở bề nổi, mang tính chu chuyển vốn nhiều hơn là tạo ra giá trị gia tăng thực chất. Trong khi đó, khu vực sản xuất chủ yếu do khối doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đảm trách. Doanh nghiệp trong nước, vốn được xem là “trái tim của nền sản xuất”, lại có dấu hiệu yếu dần và chưa có được vai trò trung tâm trong chuỗi giá trị.

Để hóa giải tình trạng này, trọng tâm chính sách cần được đặt vào việc phát triển hạ tầng, hoàn thiện thể chế kinh tế theo hướng hỗ trợ trực tiếp cho sản xuất trong nước. Khi khu vực này được củng cố và trở nên mạnh hơn, họ sẽ có đủ năng lực để kết nối hiệu quả với khu vực FDI và kinh tế nhà nước, từ đó hình thành một nền tảng sản xuất vững chắc, cân bằng hơn cho toàn nền kinh tế, nâng cao năng lực tự chủ, phát huy tốt hơn các lợi thế từ hội nhập kinh tế quốc tế.

Cách tiếp cận này không chỉ giúp phục hồi, nâng cao năng lực sản xuất trong nước, mà còn tạo ra nguồn thu bền vững cho ngân sách trong trung và dài hạn.

Đứng trước yêu cầu phát triển mới, Việt Nam phải làm gì để có thể phát triển nhanh, bền vững và hiện thực hóa mục tiêu chiến lược đã đề ra, thưa ông?

Thế giới biến động sâu sắc và cạnh tranh phát triển chủ yếu dựa vào năng lực nội sinh. Việt Nam muốn phát triển nhanh và bền vững thì phải xác lập một mô hình tăng trưởng mới theo hướng đột phá về chất, chứ không chỉ mở rộng về lượng.

Tôi cho rằng có một số việc then chốt cần làm. Trước hết là đột phá thể chế, bởi thể chế chính là “hạ tầng” của tăng trưởng. Khi môi trường thể chế minh bạch, kỷ luật thực thi nghiêm, doanh nghiệp mới dám đầu tư dài hạn, dám đổi mới và dám lớn. Tiếp đến là tái cấu trúc không gian phát triển theo tư duy liên kết vùng và tổ chức lại lãnh thổ kinh tế.

Việc sắp xếp đơn vị hành chính lãnh thổ và kiện toàn mô hình chính quyền địa phương hai cấp là tiền đề quan trọng, nhưng điều quan trọng hơn là phải biến cải cách đó thành năng lực điều phối vùng, hình thành các cực tăng trưởng mới có tính bổ trợ lẫn nhau. Đồng thời, tạo đột phá hạ tầng mở đường cho khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo trong sản xuất; kích hoạt động lực nội sinh, đặt doanh nghiệp trong nước vào trung tâm của chiến lược phát triển. Mặt khác, chúng ta phải thống nhất và nhất quán quan điểm: Coi khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực trung tâm của mô hình tăng trưởng mới, gắn trực tiếp với bài toán nâng năng suất và tạo giá trị mới.

Ngay trong những ngày cuối năm 2025, Trung tâm tài chính quốc tế tại Thành phố Hồ Chí Minh và Đà Nẵng đã chính thức được đi vào hoạt động. Đây là một cấu phần chiến lược trong quá trình tái định vị vai trò của Việt Nam trong mạng lưới tài chính khu vực và toàn cầu, nâng tầm hội nhập tài chính và vị thế phát triển của Việt Nam trong giai đoạn mới.

Với một mô hình tăng trưởng nhanh, bền vững và bao trùm, Việt Nam có thể hiện thực hóa các mục tiêu chiến lược trong năm 2026 và những năm tiếp theo. Quan trọng là nếu người dân được đặt ở vị trí trung tâm, vừa là mục tiêu cuối cùng, vừa là động lực của mô hình tăng trưởng mới, đất nước sẽ có đủ nền tảng để phát triển nhanh, bền vững và tự tin hơn trong một thế giới nhiều biến động.

Trân trọng cảm ơn ông! ■