Lễ hội được tổ chức vào dịp sau khi hoàn thành việc cấy lúa (tháng 5), người dân tổ chức đánh cá tập thể tại các khoang suối để cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, cuộc sống ấm no, hạnh phúc.
Sáng sớm, từ khu vực sân lễ hội tại xóm Tân Lập cùng các khoang suối Khoang Lở, Khoang Tló đã rộn ràng tiếng chiêng, tiếng trống vang vọng khắp vùng hòa với sắc màu trang phục truyền thống của đồng bào Mường. Người dân địa phương cùng du khách hào hứng hòa mình vào các hoạt động văn hóa, thể thao và trò chơi dân gian mang đậm bản sắc vùng Mường cổ.
Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Toàn Thắng Nguyễn Vũ Hùng cho biết, lễ hội là hoạt động văn hóa tín ngưỡng truyền thống của đồng bào Mường, góp phần giáo dục thế hệ trẻ về ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, nâng cao tinh thần đoàn kết cộng đồng và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.
Từ một hoạt động sinh hoạt văn hóa cộng đồng của người Mường vùng Thạch Bi trước đây, đến nay, lễ hội đánh cá suối truyền thống xã Toàn Thắng đã trở thành ngày hội lớn mang đậm dấu ấn văn hóa dân gian vùng Mường, góp phần phát triển du lịch cộng đồng, quảng bá hình ảnh quê hương và con người địa phương.
Hiện, địa phương đang hoàn thiện hồ sơ đề nghị đưa lễ hội đánh cá suối truyền thống vào danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể. Đây là bước đi quan trọng nhằm bảo tồn, phát huy và nâng tầm giá trị của lễ hội dân gian độc đáo này trong đời sống văn hóa đương đại.
Lễ hội đánh cá suối còn được gọi là “Lễ xuống đồng làm cỏ lúa”, mang ý nghĩa tâm linh và tri ân sâu sắc đối với các bậc tiền nhân đã có công khai phá vùng đất, hướng dẫn người dân làm ruộng nước và đánh bắt thủy sản. Theo truyền thuyết của người Mường, ông Hun, chàng Hin và Khang bà Ưới Tlục là những người có công đắp đập, đào mương dẫn nước, truyền dạy kỹ thuật sản xuất cho cư dân địa phương. Vì vậy, những con cá lớn nhất sau khi đánh bắt được người dân lựa chọn để dâng cúng Thành hoàng tại miếu thờ theo nghi thức thiêng liêng, thể hiện lòng biết ơn đối với tổ tiên và trách nhiệm của con người với mẹ thiên nhiên.
Điểm nhấn của lễ hội là hoạt động đánh cá tập thể tại các khoang suối. Hàng trăm người dân trong trang phục lao động truyền thống mang theo vó, lưới, nơm, chài cùng xuống suối bắt cá trong tiếng reo hò, cổ vũ náo nhiệt của du khách hai bên bờ. Không khí lễ hội càng thêm sôi động với các phần thi và hoạt động trải nghiệm như chèo bè mảng, quăng chài, bắn nỏ, kéo co, bơi lội, bóng chuyền và chạy việt dã. Các trò chơi dân gian thu hút đông đảo thanh niên và du khách tham gia, tạo nên không gian giao lưu văn hóa cộng đồng đặc sắc.
Ấn tượng trong lễ hội là chương trình hòa tấu 200 chiêng Mường với âm thanh vang vọng giữa núi rừng, tái hiện không gian văn hóa đặc trưng của đồng bào Mường vùng Đất Tổ. Bên cạnh đó, các tiết mục hát đối giao duyên, trình diễn dân ca Mường, thi đan lát dụng cụ đánh bắt cá truyền thống và thi chế biến ẩm thực dân tộc cũng để lại nhiều ấn tượng đối với du khách.
Lễ hội còn trưng bày các loại nông sản, sản phẩm thủ công truyền thống của 22 xóm trên địa bàn xã thu hút đông đảo người dân tham quan, mua sắm. Nhiều sản phẩm đặc trưng của địa phương như măng rừng, rau sạch, rượu cần, cá suối, các sản phẩm đan lát thủ công... được giới thiệu, quảng bá rộng rãi tới du khách.
Chị Nguyễn Thị Vân, du khách từ Hà Nội cho biết, lễ hội diễn ra trong không gian suối tự nhiên, tiếng chiêng Mường vang vọng cùng cảnh người dân hào hứng xuống suối bắt cá tạo nên không khí rất đặc biệt, gần gũi và giàu bản sắc. “Tôi rất ấn tượng với tinh thần đoàn kết cộng đồng của người dân địa phương. Từ người già đến trẻ nhỏ đều tham gia lễ hội với sự hào hứng. Các hoạt động như quăng chài, chèo bè, hát giao duyên hay thi ẩm thực đều mang đậm dấu ấn văn hóa dân gian mà ở nhiều nơi hiện nay khó còn giữ được”, chị Vân nói.
Những năm gần đây, nhờ đẩy mạnh quảng bá trên các nền tảng số và mạng xã hội, lễ hội đánh cá suối truyền thống xã Toàn Thắng ngày càng được biết đến rộng rãi. Mỗi mùa lễ hội, hàng nghìn lượt du khách tìm về để trải nghiệm không gian văn hóa Mường đặc sắc và hòa mình vào các hoạt động cộng đồng dân gian độc đáo.
Điểm mới của lễ hội năm nay là việc gắn hoạt động văn hóa với công tác bảo vệ môi trường và tái tạo nguồn lợi thủy sản. Trước ngày khai hội, địa phương đã tổ chức thả cá tại khu vực Khoang Lở nhằm tái tạo nguồn lợi thủy sản tự nhiên, góp phần nâng cao ý thức bảo vệ môi trường sinh thái trong cộng đồng.
