Với gần 3.300km bờ biển và vùng biển rộng hơn 1 triệu km², nằm trên các tuyến hàng hải quốc tế trọng yếu, nhất là các tuyến kết nối Đông Á với châu Âu, châu Phi và châu Mỹ, Việt Nam có lợi thế nổi trội để phát triển kinh tế biển và dịch vụ logistics. Vì vậy, kinh tế biển được xác định là định hướng chiến lược mang tầm quốc gia, phát triển đồng bộ các ngành thuộc kinh tế biển như vận tải biển, cảng biển, công nghiệp tàu thủy,… là cơ sở quan trọng định hình hệ sinh thái công nghiệp hàng hải quốc gia trong dài hạn.
Ngành công nghiệp nền tảng
Trong bối cảnh kinh tế biển đang trở thành không gian phát triển mới của nhiều quốc gia, công nghiệp tàu thủy giữ vai trò đặc biệt quan trọng hình thành năng lực quốc gia trên biển. Ngành đóng tàu phát triển giúp giữ vững chủ quyền biển đảo, thông qua khả năng tự thiết kế, chế tạo, sửa chữa các phương tiện hoạt động trên biển; đồng thời tăng năng lực ứng phó thiên tai, cứu hộ cứu nạn và bảo đảm an ninh hàng hải. Đây cũng là cơ sở phát triển đội tàu vận tải quốc gia, tàu dịch vụ dầu khí, tàu công trình biển, tàu phục vụ điện gió ngoài khơi,…
Tiến sĩ Phạm Hoài Chung, Chủ tịch Hội đồng thành viên Tổng Công ty Công nghiệp tàu thủy (SBIC) phân tích, tại Kết luận số 18-KL/TW Hội nghị lần thứ 2 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV (năm 2026) tiếp tục khẳng định mạnh mẽ hơn vai trò của đóng tàu khi xác định đây là “ngành công nghiệp nền tảng quốc gia”, không chỉ về kinh tế mà còn về công nghiệp hóa, tự chủ công nghệ, logistics và an ninh quốc gia. Ngành đóng tàu còn là mắt xích quan trọng trong chuỗi phát triển kinh tế xanh và chuyển đổi năng lượng toàn cầu.
Xu hướng phát triển các loại tàu sử dụng nhiên liệu sạch, tàu thông minh, tàu phục vụ điện gió ngoài khơi, các công trình nổi trên biển… đang mở ra dư địa phát triển rất lớn cho ngành đóng tàu Việt Nam nếu có chiến lược đầu tư bài bản và dài hạn. Từ thực tiễn đó cho thấy, phát triển công nghiệp tàu thủy là yêu cầu chiến lược xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ gắn với phát triển kinh tế biển hiện đại. Đây chính là một trong những yếu tố quan trọng để Việt Nam hiện thực hóa khát vọng trở thành quốc gia mạnh về biển trong kỷ nguyên phát triển mới.
“Vận tải biển đảm nhận khoảng từ 80-90% lưu lượng thương mại toàn cầu; riêng Việt Nam, khoảng 80% khối lượng hàng hóa xuất nhập khẩu được vận chuyển bằng đường biển. Điều đó đồng nghĩa, nếu không có đội tàu đủ mạnh và chủ động về năng lực đóng mới, sửa chữa tàu, chuỗi logistics quốc gia sẽ phụ thuộc lớn vào năng lực vận tải nước ngoài, kéo theo chi phí logistics cao, khả năng ứng phó rủi ro thấp và suy giảm tính tự chủ của nền kinh tế”, Tiến sĩ Phạm Hoài Chung nhấn mạnh.
Thị trường đóng tàu thế giới có quy mô khoảng từ 150-180 tỷ USD/năm, tập trung hầu hết ở Trung Quốc (khoảng 50%), Hàn Quốc (gần 30%) và Nhật Bản (gần 20%). Dự báo, giai đoạn 2024-2028, quy mô thị trường đóng tàu thế giới dự kiến tăng hơn 22 tỷ USD, tốc độ tăng trưởng bình quân gần 4%/năm và sẽ dự kiến đạt khoảng 195 tỷ USD vào năm 2030. Việt Nam tuy có ngành đóng tàu phát triển, song vẫn chưa duy trì ổn định vị thế trên “bản đồ” thế giới.
Động lực mới của tăng trưởng
Trong bối cảnh nước ta đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế ở mức hai con số trong thời gian tới, phát triển ngành đóng tàu có thể trở thành một trong những động lực trực tiếp thúc đẩy tăng trưởng công nghiệp, xuất khẩu, việc làm và năng lực công nghệ quốc gia. Theo các chuyên gia hàng hải, ngành đóng tàu có hệ số lan tỏa kinh tế rất cao. Một con tàu đóng mới là sự kết tinh của hàng chục ngành công nghiệp hỗ trợ và dịch vụ kỹ thuật khác nhau. Công nghiệp đóng tàu tạo ra số lượng việc làm rất lớn với chất lượng lao động cao.
Về xuất khẩu, đóng tàu đem lại giá trị gia tăng lớn. Một con tàu đóng mới có giá trị từ vài chục đến vài trăm triệu USD. Nếu Việt Nam nâng cao năng lực đóng tàu, nguồn thu ngoại tệ từ xuất khẩu công nghiệp sẽ tăng mạnh, giúp cải thiện cán cân thương mại và thúc đẩy tăng trưởng GDP. Vì vậy, đầu tư phát triển công nghiệp đóng tàu cần được nhìn nhận như một chiến lược phát triển công nghiệp quốc gia dài hạn. Nếu được tổ chức đồng bộ với định hướng rõ ràng, ngành đóng tàu hoàn toàn có thể trở thành một cực tăng trưởng mới, đóng góp trực tiếp vào mục tiêu tăng trưởng kinh tế đất nước.
Giáo sư, Tiến sĩ, Thượng tướng Nguyễn Văn Thành, Phó Chủ tịch chuyên trách Hội đồng Lý luận Trung ương phân tích, trước yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, phát triển khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, kinh tế biển cũng chuyển sang tư duy phát triển theo chuỗi giá trị, logistics, công nghiệp hỗ trợ và công nghệ cao. Điều này đặt ra yêu cầu phải hình thành năng lực công nghiệp tương ứng để phục vụ phát triển kinh tế biển một cách chủ động và bền vững.
“Phát triển kinh tế biển cần được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển quốc gia, gắn với xây dựng các ngành công nghiệp nền tảng và nâng cao năng lực nội sinh của doanh nghiệp, góp phần củng cố năng lực tự chủ, sức chống chịu và vị thế cạnh tranh quốc gia. Xu hướng nổi bật hiện nay là việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật(IoT), dữ liệu lớn, tự động hóa, … và các hệ thống giám sát, hỗ trợ phát triển kinh tế biển xanh. Điều này cho thấy, phát triển kinh tế biển trong giai đoạn mới không chỉ gắn với hạ tầng và công nghiệp truyền thống, mà còn gắn với việc hình thành hệ sinh thái công nghệ biển hiện đại, hạ tầng dữ liệu biển số và các mô hình quản trị biển thông minh”, ông Nguyễn Văn Thành nêu rõ.
Nhiều năm qua, Đảng và Nhà nước luôn dành sự quan tâm đặc biệt đối với phát triển kinh tế biển và các ngành công nghiệp hàng hải, quyết tâm đưa Việt Nam trở thành quốc gia mạnh về biển, giàu lên từ biển. Kinh tế biển được coi là không gian chiến lược mở rộng dư địa tăng trưởng, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và bảo đảm chủ quyền biển đảo. Nếu tận dụng tốt cơ hội này, ngành đóng tàu có thể tạo ra một “đòn bẩy kép” cho nền kinh tế.
Các chuyên gia hàng hải, công nghiệp tàu thủy cũng kiến nghị các cơ quan quản lý nghiên cứu, trình Chính phủ sớm xây dựng Chiến lược phát triển đội tàu quốc gia gắn với đơn hàng đóng tàu trong nước và cần xây dựng Chiến lược phát triển công nghiệp đóng tàu Việt Nam là nền tảng cho triển khai thực hiện dài hạn. Đồng thời, nhanh chóng quy hoạch và hình thành phát triển cụm công nghiệp đóng tàu-logistics-cảng biển tại các khu vực có tiềm năng nổi trội nhằm kéo giảm chi phí logistics một cách bền vững. Bên cạnh đó, có cơ chế, chính sách đặc thù, vượt trội cho ngành công nghiệp tàu thủy về tài chính, tín dụng, thuế, đất đai,...
