Sưu tập Đàn đá Đắk Sơn được phát hiện ngẫu nhiên trong lòng đất khi người dân đào hố trồng tiêu để canh tác nông nghiệp, ở độ sâu từ 50 đến 90 cm, tại thôn Đắk Sơn, xã Nam Xuân, huyện Krông Nô, tỉnh Đắk Nông vào năm 2014. Ngay sau đó, Bảo tàng tỉnh Đắk Nông đã tiến hành khảo sát địa điểm phát hiện đàn đá và phối hợp với Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ (Thành phố Hồ Chí Minh) giám định khảo cổ học, đo tần số âm thanh; tiến hành thăm dò, khai quật di tích để xác định mối liên hệ của sưu tập với di tích Đắk Sơn và hoàn tất hồ sơ cho sưu tập Đàn đá Đắk Sơn. Năm 2024, Đàn đá Đắk Sơn được Thủ tướng Chính phủ công nhận là bảo vật quốc gia tại Quyết định số 1712/QĐ- TTg, ngày 31/12/2024. Hiện nay, sưu tập Đàn đá Đắk Sơn đang được lưu giữ, bảo vệ, bảo quản tốt theo quy trình, quy định tại Bảo tàng tỉnh Đắk Nông.
Sưu tập Đàn đá Đắk Sơn gồm 16 thanh đàn đá, trong đó có 11 thanh nguyên vẹn, 5 thanh gần nguyên vẹn (4 thanh gãy đôi và 1 thanh gãy ba). Những thanh gãy có thể gắn, chắp nguyên dạng và đủ điều kiện để nghiên cứu loại hình về kỹ thuật chế tác, thực hiện các chỉ số đo đạc về trọng lượng, chỉ số độ dài, rộng và dày. Trên toàn bộ bề mặt các thanh đàn, đoạn đều đã phủ lớp patin.
Kết quả nghiên cứu về kích thước, trọng lượng từng thanh đá trong sưu tập cho thấy các thanh Đàn đá Đắk Sơn có chiều dài trung bình 50 đến 55 cm, trong đó thanh đá dài nhất là 81 cm, thanh đá ngắn nhất là 32 cm; chiều rộng trung bình của các thanh khoảng 9,5 đến 10 cm; dày trung bình 2,5 cm; trọng lượng trung bình 3,5 kg. Các thanh đàn đá đều được chế tác từ loại đá rhyolite (đá phiến biến chất), khi gõ bằng vật cứng với một lực nhất định đều cho âm thanh ngân và vang xa, trong trẻo, âm sắc đanh gọn, giữa các thanh đá có độ trầm bổng khác nhau. Bên cạnh đó, trên bề mặt các thanh đá lớp áo ngoài (lớp patin được hình thành từ quá trình phong hóa) khá giống nhau có màu xám tro, xám vàng, bên trong lõi đá (quan sát các thanh bị vỡ, sứt mẻ) có màu đen như sừng, trên bề mặt đá có những chỗ còn lộ ra thớ xiên theo đường thẳng hoặc những mặt khá phẳng. Đồng thời, kiểm tra các lõi đá có thể ghi nhận cấu trúc đá không bở rời như loại đá phiến sơ cấp mà là loại đá phiến khá chặt, đó chính là hiện tượng biến chất do tác động địa vật lý tạo nên và được các nhà khoa học xác định là “đá phiến biến chất”.
Bảo tàng tỉnh Đắk Nông phối hợp với Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ tổ chức Hội đồng giám định và đưa ra kết luận về nhiều phương diện. Căn cứ vào kỹ thuật chế tác và tần số âm thanh, các nhà khoa học khẳng định Đàn đá Đắk Sơn thuộc truyền thống đàn đá N'Dut Liêng Krak, là bộ sưu tập đàn đá cổ có niên đại cách ngày nay khoảng 3.500 đến 3.000 năm. Sưu tập Đàn đá Đắk Sơn có những giá trị đặc biệt về lịch sử và văn hóa.
Sưu tập Đàn đá Đắk Sơn là tư liệu vật thật, sống động, giúp các nhà khoa học nhận thức một cách cơ bản, đầy đủ về loại hình di vật này và có thể biết chính xác về niên biểu sáng chế, phương thức sử dụng đàn đá cổ nhất Việt Nam thuộc giai đoạn hậu kỳ đá mới đến sơ kỳ kim khí ở Tây Nguyên nói riêng và Việt Nam nói chung. Sưu tập Đàn đá Đắk Sơn là minh chứng cho đời sống văn hóa tinh thần đa dạng, phong phú của cư dân bản địa tỉnh Đắk Nông; mang giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, có nguồn gốc bản địa, được sản xuất tại chỗ trên vùng đất Tây Nguyên thời tiền sử.
Cho đến ngày nay, đàn đá vẫn là một loại hình nhạc cụ quý hiếm còn được lưu truyền và sử dụng trong dân gian. Đây vừa là những nhạc cụ, cũng là những vật biểu trưng mang tính nghi lễ trong đời sống văn hóa tinh thần của cộng đồng các dân tộc thiểu số tại chỗ tỉnh Đắk Nông và khu vực Tây Nguyên.
