Phát huy sức mạnh cộng đồng
Cứ mỗi sáng thứ bảy cuối tuần, cư dân tại Tổ dân phố Quán Sứ (phường Cửa Nam, thành phố Hà Nội) lại dậy sớm dọn vệ sinh đường phố. Từ tin nhắn kêu gọi trên nhóm Zalo cộng đồng chung của tổ, nhiều người đã có ý thức trách nhiệm làm đẹp ngõ phố, tham gia nhiệt tình. "Xuất phát từ phong trào tổng vệ sinh cuối tuần của Ủy ban nhân dân phường, chúng tôi đã kêu gọi người dân sinh sống trên địa bàn tổ vào 6 giờ sáng thứ bảy hằng tuần cùng chung tay quét, nhặt rác, vệ sinh đường phố. Có những cụ phải đeo đai lưng vẫn dậy sớm tham gia đều đặn", ông Lý Văn Quý - Tổ trưởng Tổ dân phố Quán Sứ chia sẻ.
Tuy nhiên, ông Quý cho biết thêm, việc duy trì sự tham gia thường xuyên của người dân vẫn gặp không ít khó khăn. Có buổi thu hút hàng chục người hưởng ứng, nhưng cũng có buổi chỉ hơn chục người. Đặc biệt, lực lượng thanh niên còn khá ít và nhiều người phải đi làm sáng thứ bảy hoặc muốn dành thời gian nghỉ ngơi sau một tuần làm việc.
Ngoài ra, những hình ảnh tình trạng về vứt rác không đúng nơi quy định trên địa bàn cũng thường xuyên được chính những người dân theo dõi, phản ánh và cập nhật trên nhóm Zalo Tổ dân phố. Ngay sau đó, những tình trạng này đã được nhắc nhở, khắc phục để không còn tái diễn, nâng cao ý thức người dân chung tay bảo vệ môi trường sống.
Tại xã Hàm Thuận Nam, tỉnh Lâm Đồng, mô hình "Khu dân cư tự quản bảo vệ môi trường" bắt đầu từ thôn Lập Hòa và đến nay đã nhân rộng đến 5 thôn với 75 thành viên. Đảng ủy, Ủy ban nhân dân và Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam xã Hàm Thuận Nam hỗ trợ mỗi mô hình 5 thùng rác và 5 bảng cấm đổ rác (tổng cộng 25 thùng và 25 bảng). Người dân thường xuyên vệ sinh đường làng, ngõ xóm, thu gom rác và chỉnh trang cảnh quan. Theo ông Phạm Văn Hòa, Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam xã, các mô hình tiếp tục vận động người dân thu gom, phân loại rác phù hợp điều kiện thực tế; hạn chế sử dụng nhựa dùng một lần, duy trì vệ sinh định kỳ và kịp thời phản ánh những vấn đề môi trường phát sinh.
Ở phường Trần Lãm (tỉnh Hưng Yên), khu vực ngã tư Trần Lãm - Lê Quý Đôn, đoạn trước cửa Bệnh viện An Đức từng là "điểm nóng" về rác thải tự phát. Chính quyền và Tổ dân phố đã nhiều lần ra quân dọn dẹp, nhưng vẫn "đâu lại vào đấy" bởi thói quen tiện đâu quăng đó của một bộ phận người dân và tiểu thương. Bởi vậy, Tổ dân phố 06 đã thay đổi cách tiếp cận thay vì chỉ dọn rác thì tập trung vào "chuyển biến ý thức". Chi ủy Tổ dân phố họp mở rộng cùng các đoàn thể, thống nhất giải pháp căn cơ và vận động sự cam kết đồng hành của các hộ kinh doanh. Sau đó, lực lượng chức năng cùng xe chuyên dụng và người dân tham gia trực tiếp đã xử lý dứt điểm điểm rác thải tự phát. Cách làm này cho thấy tự quản không phải là "khoán trắng" cho dân, mà là sự kết hợp giữa chỉ đạo sâu sát của chính quyền cơ sở và tinh thần chủ động của cộng đồng.
Những bài toán đặt ra
Năm 2026, tự quản môi trường chuyển từ sáng kiến của từng địa phương thành một phần của cách quản lý được pháp luật thừa nhận. Ngày 26/5/2026, Chính phủ ban hành Nghị định 185/2026/NĐ-CP về tổ chức hoạt động của thôn, tổ dân phố, có hiệu lực ngay từ ngày ký. Theo đó, tổ chức tự quản của cộng đồng dân cư có chung địa bàn cư trú, là nơi thực hiện dân chủ trực tiếp. Hoạt động tự quản do cộng đồng dân cư tự thảo luận, quyết định và thực hiện trên cơ sở tự nguyện. Các nội dung về giữ gìn an ninh, trật tự và bảo vệ môi trường, xây dựng hương ước, cơ sở hạ tầng... đều thuộc phạm vi hoạt động tự quản và thực hiện hương ước, quy ước của cộng đồng dân cư.
Trong Luật Bảo vệ môi trường 2020 (có hiệu lực từ ngày 1/1/2022), vị trí và vai trò của cộng đồng dân cư không những được kế thừa mà còn được nâng cao so với Luật Bảo vệ môi trường năm 2014. Trước đây, cộng đồng dân cư thường chỉ được xem là đối tượng chịu tác động hoặc tham gia phối hợp. Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã bổ sung "cộng đồng dân cư" vào phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng để khẳng định vị thế và phát huy tối đa sức mạnh của người dân. Cộng đồng dân cư có những quyền rất mạnh mẽ nhằm bảo vệ không gian sống của mình. Đại diện cộng đồng dân cư tại khu vực bị ảnh hưởng có quyền yêu cầu các chủ dự án, nhà máy, khu công nghiệp... cung cấp thông tin về bảo vệ môi trường thông qua đối thoại trực tiếp hoặc văn bản. Cùng với đó là quyền tham gia giám sát việc thực hiện các biện pháp giảm thiểu tác động xấu, quy trình xử lý chất thải và công tác phòng ngừa sự cố môi trường của doanh nghiệp. Và được quyền thiết lập hệ thống tự quản (như các tổ tự quản, đường dây nóng) để tiếp nhận và phản ánh vi phạm.
Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường ngày 17/9/2026 đề xuất điều chỉnh một số quy định liên quan đến công tác bảo vệ môi trường, góp phần hoàn thiện hành lang pháp lý và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực này.
Có thể thấy, điều khác biệt của năm nay là quy mô và mức độ đồng bộ. Từ tháng 6/2026, phong trào "Toàn dân chung tay bảo vệ môi trường, vì một Việt Nam xanh - sạch - đẹp" được phát động trên cả nước. Phó Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Cao Xuân Thạo cho biết phong trào gồm năm nhóm nội dung, từ gia đình, khu dân cư đến cơ quan, trường học và doanh nghiệp và coi việc lập tổ giám sát môi trường cộng đồng ở mọi khu dân cư là giải pháp trọng tâm. Nếu tổ tự quản lo nếp sống, tổ giám sát môi trường cộng đồng sẽ phát hiện vi phạm. Theo đó, tổ trưởng là Chủ tịch Chi hội Cựu chiến binh tại địa bàn; thành viên gồm đại diện chi đoàn thanh niên, các chi hội đoàn thể, lực lượng tham gia bảo đảm an ninh, trật tự ở cơ sở và những cá nhân có uy tín trong cộng đồng.
Dù kết quả bước đầu khá rõ, mô hình vẫn đối mặt thách thức duy trì tính thường xuyên, cần tránh hình thức, bảo đảm nguồn lực và kỹ năng cho thành viên. Một số địa phương còn khó khăn về quy mô dân số lớn hoặc điều kiện kinh tế. Theo đại diện Sở Nông nghiệp và Môi trường Thành phố Hồ Chí Minh, việc bắt buộc phân loại rác tại nguồn, dự kiến từ năm 2027, không đơn thuần là chuyện buộc người dân làm, mà là bài toán tổ chức lại cả chuỗi quản lý chất thải. Việc gắn kết với chính sách phân loại rác bắt buộc, kinh tế tuần hoàn và trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất sẽ giúp mô hình phát triển sâu hơn.
Cùng với đó, cần cơ chế hỗ trợ từ chính quyền cơ sở, không làm thay nhưng phải sẵn sàng tập huấn, cung cấp thông tin và xử lý kịp thời các phản ánh của người dân. Và quan trọng là tính đồng thuận, tự nguyện. Như trường hợp ở phường Trần Lãm, nếu không có sự cam kết của các hộ kinh doanh và sự đồng lòng của cộng đồng, mọi nỗ lực dọn dẹp sẽ chỉ là giải pháp tình thế. Khi người dân tự nguyện tham gia, mô hình mới có sức sống lâu bền.
Hiện nay Việt Nam bước vào giai đoạn tăng tốc chuyển đổi xanh, vấn đề quản lý chất thải và bảo vệ sinh thái đang đặt ra áp lực lớn lên lực lượng quản lý chuyên trách. Việc duy trì và nhân rộng lực lượng bảo vệ môi trường sẽ thiếu bền vững nếu không có sự đồng lòng từ chính từng hộ gia đình. Từ những hành động đời thường như phân loại rác tại nguồn, dọn vệ sinh đường làng ngõ xóm, chăm sóc cây xanh... người dân vừa là đối tượng thụ hưởng và còn là lực lượng chủ động, giám sát và duy trì môi trường sống xanh, sạch, đẹp.
