Chỉnh trang đô thị, tăng chất lượng sống

Hàng loạt dự án chỉnh trang đô thị, cải tạo kênh rạch và xây dựng hạ tầng được Thành phố Hồ Chí Minh triển khai đồng bộ thời gian qua đã tác động trực tiếp đến đời sống của hàng triệu hộ dân. Những thay đổi mạnh mẽ từ chủ trương đến hành động cho thấy Thành phố Hồ Chí Minh đang đề cao mục tiêu: Từ giải quyết chỗ ở mới sang bảo đảm chất lượng sống, sinh kế và an sinh xã hội bền vững.

Thành phố xác định, tái định cư không chỉ là di dời, mà là quá trình tái tạo cấu trúc cộng đồng, nơi người dân tiếp tục được gắn bó với công việc, nếp sinh hoạt và mối quan hệ cộng đồng.

Cải tạo bộ mặt đô thị nhưng phải... an cư

Từ cuối năm 2025 đến nay, hàng nghìn căn nhà thuộc dự án cải tạo và chỉnh trang bờ bắc kênh Đôi đi qua hai phường Chánh Hưng và Phú Định (Quận 8 trước đây) được tháo dỡ, cùng với đó những tốp thợ đã dựng lán trại, bắt tay thi công các hạng mục đầu tiên. Sau khi bàn giao nhà, đất cho địa phương, rất nhiều hộ gia đình bắt đầu ổn định nơi ở mới; trong đó, khá nhiều hộ nhận căn hộ tái định cư tại các chung cư thuộc các dự án nhà ở xã hội của thành phố.

Trời vừa tắt nắng, ông Châu Hùng, ngụ căn hộ A-03-04, chung cư Green River (phường Bình Đông) xuống khoảng sân hóng mát rồi vận động nhẹ với các dụng cụ thể thao. Hình ảnh này khác hẳn so với không gian chật chội, bên dưới căn nhà là dòng kênh đen quánh ô nhiễm ở bờ bắc kênh Đôi mà gia đình ông sinh sống gần 25 năm qua.

Ông Hùng cho hay: “Sau khi nhận đền bù căn nhà cũ rộng khoảng 40 m2 với một nửa diện tích nằm trọn trên dòng kênh, tôi bỏ thêm 200 triệu đồng để đăng ký mua căn hộ chung cư có diện tích 60 m2. Nơi ở mới chỉ cách chỗ cũ 3 km, sạch sẽ, tiện nghi, giá cả lại phù hợp; bởi nếu cầm số tiền đền bù 1,8 tỷ đồng sẽ rất khó khăn để mua một căn nhà mới”. Ông Hùng là một trong 1.600 trường hợp nằm trong diện giải tỏa của dự án cải tạo và chỉnh trang bờ bắc kênh Đôi thuộc Quận 8 trước đây, lựa chọn phương án nhận căn hộ tái định cư, vừa phù hợp điều kiện kinh tế vừa không bị xáo trộn lớn nhằm sớm ổn định cuộc sống cho từng thành viên trong gia đình.

Theo Ủy ban nhân dân phường Chánh Hưng, hiện có 130 hộ dân ngụ tại phường thuộc dự án cải tạo và chỉnh trang bờ bắc kênh Đôi đăng ký tái định cư bằng căn hộ tại chung cư Green River (thuộc dự án nhà ở xã hội Hưng Phát), chiếm tỷ lệ cao so với các chung cư dành bố trí tái định cư của dự án cho thấy, xu hướng an cư, lựa chọn nơi ở mới gần nơi ở cũ đã và đang đòi hỏi địa phương phải chủ động hơn nữa trong công tác chuẩn bị và bố trí quỹ nhà tái định cư hợp lý và thực tế hơn.

Cùng với hàng loạt dự án cải tạo và chỉnh trang đô thị, đặc biệt là các dự án xử lý ô nhiễm môi trường kết hợp cải tạo dòng kênh, dự án cải tạo kênh Tham Lương-Bến Cát-rạch Nước Lên đi qua bảy địa phương cũ của Thành phố Hồ Chí Minh hiện cũng đang tăng tốc để hoàn thành toàn bộ công trình trong năm 2026. Ghi nhận, hàng km đường chạy dọc ven tuyến kênh này đã hình thành, thông thoáng sau gần ba năm thi công.

Trong đó, đoạn cầu Chợ Cầu-cầu Trường Đai là điểm cuối của dự án, hằng ngày đã có những chiếc xe máy chạy trên con đường thảm nhựa, phía bờ kênh đã trồng những hàng cây xanh rợp bóng mát.

Ông Thanh, một hộ dân sống ở phường An Hội Tây, ngay sát tuyến kênh xúc động chia sẻ: Giờ mỗi chiều, tôi và đứa cháu đi dạo ngắm tuyến kênh. Trước đây, tuyến kênh vốn là dòng nước đen quanh năm, ven bờ có những bãi rác ô nhiễm. Tôi may mắn chỉ mất một phần đất bàn giao khi thực hiện dự án nên hiện vẫn sinh sống tại nơi ở cũ và chứng kiến một công trình chỉnh trang đô thị khang trang, hết sức ý nghĩa.

“Nhất cận lân, nhì cận thân”

“Nhất cận lân, nhì cận thân”, tư tưởng an cư truyền thống ấy nay trở thành kim chỉ nam cho chính sách tái định cư của Thành phố Hồ Chí Minh. Nơi ở mới không chỉ để ở, mà phải giữ được môi trường cộng đồng, sinh kế và hệ thống tiện ích mà người dân đã gắn bó.

Ông Phạm Đăng Hồ, Trưởng phòng Phát triển đô thị thuộc Sở Xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh chia sẻ: Ổn định đời sống sau tái định cư không chỉ là đổi chỗ ở. Điều quan trọng là hạ tầng xã hội (trường học, y tế, chợ, giao thông) phải kết nối liền mạch; đồng thời, rút ngắn khoảng cách giữa nơi ở mới và nơi ở cũ để sinh kế, công ăn việc làm của người dân không bị tác động nhiều. Do đó, ngoài chính sách đền bù, việc xây dựng quỹ nhà ở xã hội và nhà tái định cư đóng vai trò quyết định để tránh tình trạng “nơi thừa, nơi thiếu” khi triển khai các dự án.

Theo Sở Xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh, giai đoạn 2021-2025 và những năm tiếp theo, thành phố đặt mục tiêu bồi thường, di dời 6.500 căn nhà trên và ven kênh rạch; đến nay đã thực hiện 4.321 căn. Sở Xây dựng tính toán, thành phố cần khoảng 221.370 tỷ đồng kinh phí phân bổ ban đầu để thực hiện đề án chỉnh trang đô thị; trong đó, cần nhất là phân bổ cho công tác bồi thường, di dời, giải phóng mặt bằng, xây nhà tái định cư, cải tạo hạ tầng... với ưu tiên hàng đầu là triển khai nhanh các dự án nhà ở xã hội.

Tháng 8/2025, Thành phố Hồ Chí Minh khởi công Nhà ở xã hội số 4, Phan Chu Trinh (phường Bình Thạnh) với 864 căn hộ, phục vụ tái định cư cho các dự án chỉnh trang đô thị; trong đó, có dự án cải tạo rạch Xuyên Tâm.

Công trình được xem là hình mẫu vì tích hợp đầy đủ hạ tầng: Khu sinh hoạt cộng đồng, công viên, cảnh quan và dịch vụ thương mại, quan trọng hơn là nơi ở cũ và dự án mới không quá xa nhau chính là điều kiện thuận lợi để người dân an cư, sớm ổn định cuộc sống sau di dời.

Các dự án chỉnh trang nhà ven kênh, rạch phải được xem là ưu tiên hàng đầu trong chương trình phát triển đô thị thành phố, nhất là giải quyết nhu cầu nhà ở cho người dân, đặc biệt ưu tiên những hộ đang gặp khó khăn. Thành phố sẽ ban hành lộ trình, ưu tiên bố trí nguồn vốn ngân sách đầu tư để triển khai đề án di dời toàn bộ nhà trên kênh, rạch có trọng tâm và hiệu quả; nơi ở mới không chỉ bảo đảm an cư mà còn duy trì sinh kế, bố trí tái định cư tại chỗ hoặc gần khu vực nơi ở cũ, nhằm thuận tiện cho sinh hoạt, học tập, làm việc của người dân.

Chủ tịch Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh Nguyễn Văn Được

Qua khảo sát thực địa tại các tuyến sông, rạch trọng điểm với quy mô thu hồi đất và số hộ dân bị ảnh hưởng lớn, Chủ tịch Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh Nguyễn Văn Được nhấn mạnh: Các dự án chỉnh trang nhà ven kênh, rạch phải được xem là ưu tiên hàng đầu trong chương trình phát triển đô thị thành phố, nhất là giải quyết nhu cầu nhà ở cho người dân, đặc biệt ưu tiên những hộ đang gặp khó khăn. Thành phố sẽ ban hành lộ trình, ưu tiên bố trí nguồn vốn ngân sách đầu tư để triển khai đề án di dời toàn bộ nhà trên kênh, rạch có trọng tâm và hiệu quả; nơi ở mới không chỉ bảo đảm an cư mà còn duy trì sinh kế, bố trí tái định cư tại chỗ hoặc gần khu vực nơi ở cũ, nhằm thuận tiện cho sinh hoạt, học tập, làm việc của người dân.

Với quyết tâm hoàn thành các chương trình chỉnh trang đô thị, cải tạo kênh rạch và phát triển nhà ở xã hội, Thành phố Hồ Chí Minh đang từng bước xây dựng một môi trường sống văn minh, thân thiện và bền vững hơn. Nơi mỗi người dân được “an cư” để cùng chung tay phát triển cộng đồng, vun đắp tương lai cho một đô thị hiện đại mang đậm bản sắc nghĩa tình.