Cánh cửa rộng cho xuất khẩu hàng hóa sáng tạo

Ông Phạm Thái Sơn, Tổng Giám đốc NTQ Solution cho biết, chưa bao giờ doanh nghiệp công nghệ Việt cảm thấy tự tin khi bước ra thị trường quốc tế như vậy. Từ gia công, ngành công nghiệp công nghệ số của Việt Nam đang từng bước làm chủ công nghệ.

Nỗ lực chuyển sang nền kinh tế sáng tạo dựa trên tri thức

Cách đây 15 năm, NTQ Solution thành lập với định hướng ban đầu là gia công phần mềm để đáp ứng nhu cầu của đối tác nước ngoài. Từng bước học tập, trau dồi và nâng cao năng lực nghiên cứu và phát triển, trong những năm gần đây công ty này đã từng bước tham gia vào những công đoạn cao hơn trong sản xuất và thiết kế. Từ những sản phẩm với hàm lượng giá trị thấp, đội ngũ của NTQ Solution cũng như nhiều doanh nghiệp công nghệ khác đã vươn lên tham gia vào làn sóng công nghệ “Make in Vietnam”.

“Việt Nam có lợi thế rất lớn về đội ngũ nhân lực công nghệ trẻ, sẵn sàng đương đầu với thử thách và không ngại tiếp cận lĩnh vực mới. Hiện nay chính sách cũng đang tạo rất nhiều thuận lợi cho các doanh nghiệp. Từ việc hỗ trợ nâng cao năng lực, xúc tiến thị trường, nâng cao các tiêu chuẩn về sản phẩm theo hướng toàn cầu”, ông Sơn phân tích.

NTQ Solution chỉ là một trong số hàng nghìn điển hình góp phần tạo nên bức tranh tăng trưởng ngoạn mục trong lĩnh vực công nghiệp công nghệ số của Việt Nam. Minh chứng rõ nhất là 78,1 tỷ USD giá trị xuất khẩu sản phẩm số trong sáu tháng đầu năm 2025, tăng tới 20,5% so cùng kỳ năm trước. Con số ấy không chỉ phản ánh năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt trong lĩnh vực công nghệ số, mà còn cho thấy sự chuyển dịch từ “nền kinh tế gia công” sang nền kinh tế sáng tạo dựa trên tri thức.

Song hành cùng công nghệ số, thủ công mỹ nghệ Việt Nam cũng đang khẳng định bản sắc riêng trên thị trường thế giới. Với sự tinh xảo và sáng tạo, sản phẩm thủ công của Việt Nam đã có mặt tại 163 quốc gia, nằm trong top 10 nhóm hàng xuất khẩu giá trị cao nhất.

Những sản phẩm gốm sứ, mây tre đan, đồ gỗ, thêu ren… không chỉ là hàng hóa, mà còn là sứ giả văn hóa Việt Nam trên bản đồ thương mại toàn cầu, nơi truyền thống và sáng tạo cùng hòa quyện trong từng đường nét.

Theo ông Nguyễn Thanh Tùng, Giám đốc TOMATO Handmade, hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam có cơ hội tiếp cận rất lớn tại nhiều thị trường nhờ sự tinh xảo và khéo léo. Đây cũng là dòng sản phẩm được hưởng ưu đãi thuế quan ở nhiều quốc gia.

“Tại nhiều quốc gia, khi mà người tiêu dùng ngày càng có xu hướng coi trọng tính đặc sắc về văn hóa, sự tinh tế và khác biệt, cũng như sự bền vững thì hàng hóa thủ công mỹ nghệ của Việt Nam lại càng được chú ý và có cơ hội nhiều hơn”, ông Tùng nói.

Theo đánh giá của WIPO, Việt Nam không chỉ mạnh ở xuất khẩu hàng hóa sáng tạo mà còn đứng đầu thế giới về xuất khẩu công nghệ cao với tỷ lệ 36,1% tổng kim ngạch thương mại. Thành tích này phản ánh khả năng hấp thụ, làm chủ và cải tiến công nghệ nhanh của doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là trong bối cảnh hội nhập ngày càng sâu rộng.

Hướng tới nền xuất khẩu sáng tạo nội sinh

Dẫu vậy, phía sau những con số ấn tượng vẫn còn nhiều thách thức cần được nhìn nhận thẳng thắn. Báo cáo GII 2025 cho thấy, phần lớn giá trị sáng tạo trong xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam vẫn đến từ khu vực đầu tư nước ngoài (FDI), trong khi năng lực sáng tạo nội địa còn hạn chế.

Tỷ lệ chi cho nghiên cứu và phát triển (R&D) mới đạt 0,4% GDP, thấp hơn nhiều so với mức trung bình toàn cầu. Số đơn sáng chế theo xuất xứ Việt Nam chỉ đạt 0,7 đơn/1 tỷ USD GDP (PPP), xếp hạng 66 thế giới. Điều đó cho thấy, khả năng tạo ra tri thức và tài sản sở hữu trí tuệ của doanh nghiệp trong nước còn yếu, khiến giá trị gia tăng từ hàng hóa xuất khẩu chưa tương xứng với tiềm năng.

Đáng chú ý, trong khi xuất khẩu hàng hóa sáng tạo bứt phá mạnh, thì xuất khẩu dịch vụ sáng tạo gồm phim ảnh, nội dung số, thiết kế, trò chơi trực tuyến, dịch vụ văn hóa... vẫn ở mức rất thấp, chỉ 0,1% tổng giao dịch thương mại (hạng 95 thế giới). Điều này cho thấy, Việt Nam vẫn nghiêng về “sáng tạo vật chất”, chưa tận dụng hiệu quả lĩnh vực “sáng tạo tri thức”, nơi giá trị gia tăng và bản quyền chiếm vai trò quyết định.

Theo ông Đỗ Tiến Thịnh, Phó Giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo quốc gia (NIC), Việt Nam đã xây dựng hành lang pháp lý và thể chế đổi mới sáng tạo khá mạnh mẽ. Đây là nền tảng quan trọng, nhưng cần được nối dài bằng các cơ chế khuyến khích đầu tư R&D, hỗ trợ thương mại hóa sản phẩm nghiên cứu và hình thành chuỗi liên kết viện, trường và doanh nghiệp một cách thực chất hơn.

“Một trong những điểm yếu hiện nay của nước ta là việc vẫn còn thiếu những chuyên gia đầu ngành, những người dẫn đầu có đủ năng lực để làm chủ các công nghệ chiến lược”, ông Thịnh nói.

Thực tế, khoảng trống giữa sáng tạo và sản xuất vẫn là vấn đề lớn. Sản phẩm Việt Nam xuất khẩu nhiều, nhưng phần “hàm lượng sáng tạo Việt” trong đó còn mỏng. Để khắc phục, giới chuyên gia cho rằng, cần thúc đẩy nội lực sáng tạo của doanh nghiệp trong nước, thông qua việc tăng cường đầu tư R&D, đặc biệt trong các ngành có tiềm năng như công nghệ sinh học, vật liệu mới, tự động hóa, nội dung số, phát triển công nghiệp sáng tạo văn hóa, từ thiết kế, thời trang đến điện ảnh và game, để mở rộng biên độ sáng tạo, nâng cao năng lực thương hiệu quốc gia, gắn sản phẩm sáng tạo Việt với hình ảnh quốc gia đổi mới, hiện đại và nhân văn.

Sự đồng bộ giữa chính sách, nguồn lực và tầm nhìn chiến lược sẽ là chìa khóa để Việt Nam chuyển từ “xuất khẩu sáng tạo nhờ FDI” sang “xuất khẩu sáng tạo do người Việt làm chủ”.

Việc dẫn đầu thế giới về xuất khẩu hàng hóa sáng tạo không chỉ là thành tích trong bảng xếp hạng, mà còn là tín hiệu tích cực của một nền kinh tế đang bước sang giai đoạn phát triển dựa trên tri thức. Từ những bàn tay khéo léo của người thợ lành nghề đến các kỹ sư công nghệ chinh phục thị trường quốc tế, Việt Nam đang dần hình thành một hệ sinh thái sáng tạo toàn diện, nơi văn hóa và khoa học cùng song hành.

Tuy nhiên, để củng cố vị thế và tiến xa hơn, Việt Nam cần nuôi dưỡng năng lực sáng tạo nội sinh, coi R&D và thương hiệu là trụ cột phát triển bền vững. Chỉ khi ấy, hàng hóa Việt Nam không chỉ “làm ra ở Việt Nam”, mà còn mang trong mình trí tuệ và bản sắc sáng tạo Việt Nam, đóng góp thiết thực vào hành trình khẳng định tầm vóc quốc gia trên bản đồ đổi mới sáng tạo toàn cầu…