Thách thức đặt ra khi dựng vở về Bác
Trong quá trình phát triển cùng đời sống dân tộc, nghệ thuật sân khấu với các loại hình như tuồng, chèo, cải lương, kịch nói, kịch hát dân tộc đã có nhiều tác phẩm sân khấu nổi tiếng về Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Hơn 10 năm trước, Nhà hát Chèo Việt Nam đã thành công với vở chèo Những vần thơ thép (kịch bản: tác giả Trần Đình Ngôn). Trước nữa, vở kịch nói Đêm trắng của tác giả Lưu Quang Hà do Đoàn kịch Hà Nội (nay là Nhà hát Kịch Hà Nội) dàn dựng, từng gây tiếng vang lớn; vở kịch được chuyển thể thành nhiều vở diễn sân khấu khác như chèo, tuồng, bài chòi. Năm 2021, Đêm trắng tiếp tục được Nhà hát Kịch Việt Nam dàn dựng lại. Gần đây nhất, Nhà hát Cải lương Việt Nam dựng vở Nợ nước non, kịch bản của tác giả Nguyễn Thế Kỷ; Nhà hát Kịch Việt Nam có chùm ba vở kịch ngắn: Đoàn kết là sức mạnh, Bác Hồ và mùa xuân và Đôi mắt sáng. Tháng 5/2022, vở nhạc kịch đầu tiên về hình tượng Bác Hồ, tiêu đề Người cầm lái do Nhà hát Công an nhân dân thực hiện đã được công diễn... Các vở diễn nói trên có chủ đề, nội dung súc tích, tư tưởng rõ ràng; ngôn ngữ nghệ thuật sáng tạo, ấn tượng, góp phần đề cao sức mạnh tư tưởng cũng như vẻ đẹp phong cách của Người.
Tuy đã gặt hái được nhiều thành công trong xây dựng hình tượng Bác Hồ trên sân khấu, để lại những ấn tượng mạnh trong lòng công chúng, song không ít nhà biên kịch, đạo diễn, diễn viên đều cho rằng: Thể hiện hình tượng Bác Hồ trên sân khấu luôn là một thách thức lớn. Việc sân khấu hóa, khắc họa hình tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại mà giản dị, gần gũi, vừa có tư tưởng thời đại, vừa thấm đẫm tinh thần dân tộc đòi hỏi giới nghệ sĩ phải có những kịch bản sáng tạo, các thủ pháp nghệ thuật, hình thức thể hiện tinh tế…
Nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đưa lên sân khấu hình tượng vị lãnh tụ kính yêu bởi đó là một cách để công chúng hôm nay và tương lai tiếp nhận trực tiếp nhất "những bài học đạo đức sống động, sâu sắc và thiết thực" từ cuộc đời của Người, song NSND Trần Quốc Chiêm, Chủ tịch Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Hà Nội cũng chỉ ra nhiều khó khăn trong công việc này, giữa giới hạn ngặt nghèo của không gian và thời gian ước lệ trên sân khấu. Bên cạnh đó, trước sự tiếp nhận trực tiếp của công chúng mà trong tâm khảm họ, đã ít nhiều in sâu hình ảnh cụ thể về Bác, người diễn viên phải làm thế nào để không gây ra sự ngỡ ngàng, xa lạ và gượng ép.
Chiến lược đãi ngộ nhân tài song hành với trách nhiệm xã hội
Trước hết, để có được nhiều tác phẩm sân khấu hay về Chủ tịch Hồ Chí Minh, sân khấu Việt Nam hôm nay rất cần có các kịch bản chất lượng cao, thấm nhuần tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh, vừa không khiên cưỡng nhưng lại vừa chuyển tải được các giá trị trong tư tưởng của Người. "Việc này đòi hỏi các nhà biên kịch, nhất là nhà biên kịch trẻ, phải tích cực đọc các tác phẩm của Bác, các tài liệu viết về Người, học hỏi kinh nghiệm của lớp người đi trước", NSND Thanh Trầm bày tỏ.
Theo nhà biên kịch Hoàng Thanh Du, các tổ chức hội nghề nghiệp và cơ quan liên quan cần có đãi ngộ xứng đáng để "đãi cát tìm vàng", thông qua mô hình cuộc vận động, cuộc thi, trại sáng tác kịch bản sân khấu chuyên về xây dựng hình tượng Bác. Như vậy, các Hội chuyên ngành cần có kế hoạch cụ thể, dài hạn trong xây dựng chiến lược phát triển nguồn lực sáng tác mới. Bên cạnh nỗ lực của giới sáng tác và biểu diễn, các ngành chức năng cần tổ chức nhiều hơn chuyến đi thực tế các địa chỉ đỏ nơi Bác từng sống, làm việc, để các tác giả có thêm tư liệu thực tế, hiểu sâu về cả cuộc đời, sự nghiệp và tư tưởng, đạo đức, phong cách của Bác, từ đó nâng cao hơn nữa chất lượng tác phẩm. Đồng bộ với đó là sự quan tâm đầu tư kinh phí nhà nước cho các sân khấu khi thực hiện các dự án, vở diễn, chương trình nghệ thuật về hình tượng Bác Hồ.
Thể hiện hình tượng Bác Hồ trên sân khấu là một quá trình nhận thức, khám phá và sáng tạo lâu dài, đồng thời là một nhiệm vụ, trách nhiệm xã hội đặt ra cho giới nghệ sĩ sân khấu. Chính vì vậy, NSND Trần Quốc Chiêm đã nhấn mạnh giải pháp cốt lõi: "Việc này đòi hỏi đội ngũ nghệ sĩ cần tiếp tục vươn lên hơn nữa về nhiều mặt, từ ý thức công dân, tinh thần nghệ sĩ-chiến sĩ như lời dạy của Bác đến phát huy tài năng và chuyên môn nghề nghiệp để không thỏa mãn với những tác phẩm đã có, tiếp tục hướng tới những sáng tác mới mang chất lượng mới về hình tượng Bác Hồ, đáp ứng yêu cầu và sự mong đợi chính đáng của công chúng". Bởi cho dẫu có kịch bản hay, có đầu tư tài chính tốt mà người diễn trên sân khấu hời hợt thì cũng không thể thành công. Nhưng nếu đạo diễn, diễn viên và tập thể một đoàn diễn/nhà hát đồng lòng về trách nhiệm xã hội này thì mọi khó khăn đều có thể được hóa giải.
