Bỏ giấy phép – Mở lối tương lai cho đô thị hiện đại

Cải cách hành chính trong lĩnh vực xây dựng đang bước vào giai đoạn đột phá. Nghị quyết 66/NQ-CP ngày 26/3/2025 của Chính phủ đặt ra chương trình tổng thể cắt giảm thủ tục hành chính liên quan đến hoạt động sản xuất-kinh doanh, trong đó có lĩnh vực xây dựng. Tiếp đó, Công điện 78/CĐ-TTg ngày 29/5/2025 của Thủ tướng Chính phủ lần đầu tiên giao Bộ Xây dựng nghiên cứu, đề xuất miễn giấy phép xây dựng đối với công trình đã có quy hoạch chi tiết 1/500 và thiết kế xây dựng được thẩm định. Mục tiêu là cắt giảm 30% điều kiện kinh doanh, giảm gánh nặng thủ tục, tiết kiệm chi phí và thời gian cho người dân, doanh nghiệp.

Trước những chuyển động này, nhiều bạn đọc Báo Nhân Dân đã bày tỏ sự đồng tình, kỳ vọng và cả những băn khoăn xoay quanh khả năng thực thi, năng lực hậu kiểm và khung pháp lý đi kèm.

Để làm rõ khía cạnh thực tiễn, nhiều ý kiến từ người trong cuộc đã được ghi nhận. Kiến trúc sư trẻ Lê Thị Mai tại Hà Nội chia sẻ: Quy trình miễn giấy phép cho công trình quy hoạch chi tiết là một bước tiến rất cần thiết, bởi nó xóa bỏ phần lớn thủ tục rườm rà và chi phí phát sinh. Tuy nhiên, việc chuyển sang cơ chế hậu kiểm đòi hỏi phải có hướng dẫn rõ ràng, quy trình minh bạch và công tác giám sát đủ mạnh, nhằm tránh phát sinh vi phạm do thiếu hiểu biết hoặc buông lỏng quản lý.

Trong khi đó, anh Trần Văn Hùng, chủ một doanh nghiệp xây dựng vừa hoàn thành dự án nhà ở xã hội, đồng tình cao với chủ trương số hóa quy trình. Theo anh, dù bước đầu doanh nghiệp sẽ phải đầu tư phần mềm, kết nối hệ thống dữ liệu và đào tạo nhân sự, nhưng hiệu quả lâu dài rất đáng kể. Khi các cơ quan quản lý chia sẻ dữ liệu tự động, hồ sơ và số liệu dự án trở nên minh bạch, loại bỏ kẽ hở “lách luật”. Nhờ nộp hồ sơ online, doanh nghiệp có thể theo dõi tiến độ và nhận kết quả ngay lập tức, tiết kiệm tối đa thời gian và chi phí đi lại. Đồng thời, với chế tài xử lý vi phạm đủ mạnh từ phạt hành chính nặng đến tạm dừng dự án; mọi khai báo sai, khai man đều bị phát hiện và xử lý kịp thời, buộc doanh nghiệp phải chuẩn hóa quy trình nội bộ và nâng cao chất lượng giám sát.

Khảo sát của Viện Kinh tế và Pháp luật Quốc tế tại bốn địa phương trọng điểm gồm Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Vĩnh Phúc và Đà Lạt cho thấy hơn 70% người dân ủng hộ việc bỏ giấy phép xây dựng đối với công trình đã có quy hoạch chi tiết 1/500. Đa số ý kiến cho rằng việc khai báo trực tuyến bản sao quy hoạch cùng cam kết tuân thủ giúp tiết kiệm thời gian, giảm chi phí dịch vụ “cò phép” và tăng tính chủ động trong chuẩn bị mặt bằng, vật tư, thi công.

Anh Nguyễn Văn An, cư dân Hà Nội, cho biết trước đây phải chờ đợi 3–4 tuần để xin giấy phép, nay chỉ mất 3 ngày làm việc, giúp anh giảm một nửa chi phí dịch vụ. Một số hộ dân khác cũng ghi nhận quy trình mới đã tiết kiệm đáng kể thời gian, đặc biệt với những người tự xây nhà không qua trung gian.

Tiến sĩ Tạ Ngọc Hải, nguyên Phó Viện trưởng Viện Khoa học Tổ chức Nhà nước, nhận định: “Khát khao cắt giảm thủ tục 30% không chỉ là rút ngắn thời gian, mà còn là thách thức xây dựng hành lang pháp lý minh bạch, trách nhiệm và đồng bộ”.

Thực tiễn cho thấy, trước khi có Công điện 78, công dân thường phải chờ đợi 15-20 ngày làm việc để hoàn thiện hồ sơ xin giấy phép xây dựng; nhiều nơi kéo dài đến hơn 30 ngày do thiếu hướng dẫn chi tiết và nhân lực chuyên trách. Chi phí dịch vụ tư vấn, vẽ hồ sơ “xin phép” dao động từ 30-50 triệu đồng cho một căn nhà 5 tầng, chưa tính đến chi phí cơ hội phát sinh khi dự án bị đình trệ.

Luật sư Nguyễn Xuân Dũng, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội, khẳng định: “Chi phí không chỉ là tiền lệ phí, mà còn là khoản mà người dân phải bỏ ra cho dịch vụ trung gian, khiến mục tiêu tiết giảm hành chính trở nên xa vời”.

Ông Trần Anh Tuấn, Trưởng Ban Tư vấn Pháp luật và Thông tin Truyền thông (Viện Kinh tế và Pháp luật Quốc tế), cho rằng: “Để chủ trương miễn giấy phép xây dựng thực sự phát huy hiệu quả, cần đi kèm với cơ chế khai báo trực tuyến đơn giản, công khai dữ liệu quy hoạch và ứng dụng công nghệ giám sát từ xa như bản đồ số, camera công trình, hệ thống liên thông dữ liệu giữa các cơ quan. Đây là nền tảng để bảo đảm khâu hậu kiểm vận hành thực chất, phòng ngừa vi phạm và minh bạch hóa toàn bộ quá trình xây dựng”.

Tiến sĩ Đỗ Ngọc Văn, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Các vấn đề Xã hội, Viện Nghiên cứu Phát triển kinh tế-xã hội, nhận định: “Theo tính toán, mỗi dự án 100 tỷ đồng tiết kiệm 1-5 tỷ chi phí hành chính (1-5% tổng vốn), góp thêm 0,1-0,2 điểm % GDP hằng năm khi nhân rộng hàng trăm dự án. Do vậy, giảm chi phí và thời gian cấp phép không chỉ hỗ trợ tăng trưởng kinh tế, mà còn tạo động lực để doanh nghiệp đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng công trình, phù hợp xu hướng xây dựng xanh, bền vững”.

Việc đơn giản hóa thủ tục cấp phép còn có thể thúc đẩy dòng vốn FDI vào bất động sản công nghiệp, hạ tầng đô thị và công nghệ xây dựng xanh, đồng thời khơi thông nhu cầu tự xây dựng nhà ở, đặc biệt cho nhóm thu nhập thấp và trung bình.

Tiến sĩ Tạ Ngọc Hải cảnh báo, nếu thiếu minh bạch và cập nhật kịp thời trong công khai quy hoạch chi tiết 1/500, chính sách này có thể dẫn đến hệ lụy xã hội đáng lo ngại: “Nguy cơ ‘cắt góc’ xây dựng, phá vỡ mặt bằng đô thị, chồng chéo hạ tầng kỹ thuật, gây áp lực lên hạ tầng giao thông và môi trường sống, đặc biệt tại các đô thị lớn là hoàn toàn có thể xảy ra nếu hậu kiểm không thực chất”.

Kiểm soát hậu kỳ đòi hỏi tăng cường năng lực thanh tra xây dựng, công an kinh tế và quản lý đô thị. Đầu tư flycam, camera giám sát và hệ thống bản đồ số liên thông là điều kiện tiên quyết để phát hiện sai phạm kịp thời.

Khung pháp lý hiện hành gồm Luật Xây dựng 2014 (sửa đổi-bổ sung 2020), Nghị định 06/2021/NĐ-CP, Nghị định 31/2022/NĐ-CP và Luật Quy hoạch đô thị, nông thôn 2024 (hiệu lực quy hoạch chi tiết 1/500). Luật sư Nguyễn Xuân Dũng bổ sung thêm: “Luật Xây dựng và nghị định hướng dẫn cần bổ sung danh mục công trình được miễn giấy phép, quy định rõ trách nhiệm pháp lý của chủ đầu tư khi vi phạm, cùng với chế tài phạt 10-15 % tổng chi phí công trình và tước quyền đăng ký khi tái phạm”.

Thứ trưởng Xây dựng Nguyễn Danh Huy nhấn mạnh tại Họp báo Chính phủ ngày 4/6/2025: “Bãi bỏ giấy phép tại khu vực đã có quy hoạch chi tiết 1/500 là hướng đi đúng, nhưng nhất thiết phải tuân thủ chặt chẽ quy trình rà soát, thẩm định và giám sát để không tạo ra lỗ hổng quản lý”.

Về dài hạn, rút ngắn thủ tục và tăng cường hậu kiểm dự kiến đóng góp thêm 0,1-0,2 điểm % cho tăng trưởng GDP mỗi năm. Giá nhà ở giảm 5-8% trong 3-5 năm, giúp người thu nhập thấp và trung bình dễ tiếp cận chốn an cư. Thị trường bất động sản sẽ tái cấu trúc, thu hút nhà đầu tư nhỏ lẻ và công nghệ xây dựng xanh. Quản lý đô thị chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm toàn diện, thúc đẩy số hóa quy hoạch, minh bạch thông tin và nâng cao năng lực giám sát.

Nếu được triển khai đồng bộ, các giải pháp cải cách không chỉ giúp bộ máy hành chính vận hành hiệu quả, mà còn trực tiếp mang lại lợi ích thiết thực cho người dân và doanh nghiệp thông qua tiết kiệm chi phí, thời gian và giảm rủi ro pháp lý.

Bạn đọc và cộng đồng doanh nghiệp kỳ vọng, đây không chỉ là một bước đi kỹ thuật trong cải tổ thủ tục hành chính, mà còn là tiền đề hình thành nền quản trị đô thị công bằng, minh bạch–nơi mỗi công trình xây dựng thể hiện trách nhiệm pháp lý và xã hội.

Tuy nhiên, để chủ trương miễn giấy phép xây dựng thực sự phát huy hiệu quả, cần đi kèm với khung pháp lý rõ ràng, dễ tiếp cận thông tin quy hoạch, nâng cao năng lực hậu kiểm và ứng dụng công nghệ minh bạch, hiện đại.