Trong căn nhà ở Hà Nội, câu chuyện về liệt sĩ Nguyễn Văn Xiêm vẫn thường xuyên trở lại qua lời cụ Nguyễn Thị Hoãn nhắc con cháu: “Mang anh bồng súng về đây cho tôi...”. Ở tuổi 103, trí nhớ không còn được như trước, nhưng người con ra chiến trường rồi mãi không trở về vẫn luôn hiện hữu trong ký ức của cụ Hoãn.

Theo hồ sơ quân nhân, liệt sĩ Nguyễn Văn Xiêm hy sinh ngày 3/1/1968 tại Bình Định. Theo lời gia đình, trước ngày lên đường, ông từng nói với mẹ: “Mẹ ơi! Con đi, con sẽ trở về với mẹ và gia đình!”. Lời hẹn ấy đã theo người ở lại qua bao năm đằng đẵng chờ đợi. Trước đó, người cha cũng đã hy sinh; người mẹ mất chồng rồi lại tiễn con ra chiến trường.

Nay cụ Hoãn đã 103 tuổi, bà Nguyễn Thị Ất - em gái liệt sĩ - cũng đã 81 tuổi. Nếu trước đây gia đình mong biết ông nằm lại ở đâu, thì sau những chuyến tìm kiếm tại Phù Mỹ, câu hỏi chỉ còn là: Bao giờ có kết quả giám định ADN?

“Gia đình tôi đang ngóng trông từng giờ, từng ngày”, đại diện gia đình cụ Hoãn chia sẻ. Điều họ chờ đợi là kết luận chính thức của cơ quan có thẩm quyền để, nếu kết quả đối chứng ADN xác nhận đúng danh tính, gia đình có căn cứ thực hiện các thủ tục tiếp theo, đưa liệt sĩ trở về quê nhà.

Câu chuyện liệt sĩ Nguyễn Văn Xiêm cho thấy, một cuộc tìm kiếm tưởng chừng như bế tắc vẫn có thể được mở lại khi những manh mối rời rạc được tìm thấy, đối chiếu và đặt đúng vào mạch của sự việc.

Một dòng tư liệu lịch sử được mở lại; đường dẫn tới dữ liệu nghĩa trang được chia sẻ; những cuộc điện thoại tra cứu bền bỉ của cán bộ chính sách; sự nối nhịp tận tụy của những nhà báo, cựu chiến binh cùng ký ức khắc sâu của người trong cuộc... tất cả thành một dòng chảy thông tin liên tục. Khi ký ức sống động của đồng đội được đối chiếu với hồ sơ quân nhân và việc kiểm chứng ngoài thực địa, vùng tìm kiếm rộng lớn giữa Phù Mỹ mới dần thu về một khoảnh đất cụ thể, phạm vi cần tìm từng bước được thu hẹp.

Không một thông tin riêng lẻ nào đủ để đi tới kết luận. Việc xác định được vị trí an táng là quả ngọt của muôn vàn tấm lòng và những nhịp cầu lặng lẽ; nhưng để cái tên Nguyễn Văn Xiêm thực sự trở về trọn vẹn, chặng đường ấy vẫn cần mắt xích quyết định nhất từ giám định ADN.

Cuộc tìm kiếm liệt sĩ Nguyễn Văn Xiêm diễn ra trong thời điểm cả nước triển khai “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”. Chiến dịch đặt mục tiêu tìm kiếm, quy tập khoảng 7.000 hài cốt liệt sĩ, hoàn thành lấy mẫu khoảng 230.000 mộ liệt sĩ chưa xác định thông tin và giám định khoảng 18.000 mẫu ADN. 

Được triển khai từ ngày 15/3/2026 đến 27/7/2027, Chiến dịch 500 ngày đêm không chỉ là nhiệm vụ chính trị mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc mà còn là hành trình tri ân được thực hiện bằng trách nhiệm, khoa học công nghệ và sự chung tay của toàn xã hội, hướng tới dịp kỷ niệm 80 năm  Ngày Thương binh-Liệt sĩ  (27/7/1947-27/7/2027).

Tính đến ngày 9/9, các lực lượng đã tìm kiếm, quy tập được 2.233 hài cốt liệt sĩ, đạt 31,66% chỉ tiêu; trong đó gồm 1.209 hài cốt ở trong nước, 174 hài cốt tại Lào và 850 hài cốt tại Campuchia. Hiện có 32 đội tìm kiếm, quy tập với tổng quân số 1.559 người thực hiện nhiệm vụ.

Công tác lấy mẫu hài cốt liệt sĩ được các địa phương đẩy mạnh, với số lượng trung bình 2.000-3.000 mẫu/ngày. Cũng theo số liệu cập nhật đến ngày 9/9, toàn quốc đã lấy mẫu đối với 183.417 mộ liệt sĩ, đạt 86,27% tiến độ. Trong số này, có 126.525 mộ đủ điều kiện lấy mẫu, đạt 68,98%; 56.892 mộ không đủ điều kiện lấy mẫu. Đến nay đã có 21/34 tỉnh, thành phố hoàn thành nhiệm vụ lấy mẫu hài cốt liệt sĩ.

Nếu việc tìm kiếm, quy tập đưa hài cốt trở về khỏi chiến trường, thì giám định ADN là chặng quyết định để trả lại tên cho những hài cốt còn thiếu thông tin.

Trước đó, ngày 21/8, 7.104 mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ được vận chuyển từ sân bay quân sự Tân Sơn Nhất ra Hà Nội bằng máy bay quân sự CASA-295. Các mẫu được niêm phong trong 100 thùng chuyên dụng, phủ Quốc kỳ, tổng trọng lượng khoảng 1.300kg, sau đó bàn giao cho Trung tâm Giám định ADN, Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam để giám định. Đây là chuyến bay quân sự đầu tiên vận chuyển số lượng lớn mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ từ Thành phố Hồ Chí Minh ra Hà Nội phục vụ giám định ADN. 

Những con số cho thấy quy mô công việc đang được triển khai, nhưng tìm thấy hài cốt chưa đồng nghĩa với xác định được danh tính. Với những trường hợp còn thiếu thông tin, dữ liệu hồ sơ, chứng cứ thực địa và kết quả giám định phải được đặt trong một quy trình đủ căn cứ để trả lại đúng tên cho liệt sĩ.

Đại tá Bùi Yên Tĩnh, Phó Cục trưởng Cục Tác chiến, Bộ Tổng Tham mưu Quân đội nhân dân Việt Nam cho biết nguồn thông tin phục vụ tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ ngày càng tăng về số lượng, chất lượng và nguồn cung cấp. Từ ngày 1/5 đến cuối tháng 7/2026, đã lập 39 hồ sơ mộ liệt sĩ, trong đó 33 hồ sơ đang được rà soát, làm giàu thông tin.

Tuy nhiên, phần lớn dữ liệu vẫn ở dạng thông tin thô, phạm vi rộng. Việc tìm kiếm, quy tập chưa gắn chặt với nghiên cứu hồ sơ trận đánh, tư liệu; việc tiếp nhận, chia sẻ, lưu trữ và phân tích dữ liệu còn phân tán, thiếu thống nhất.

Cục Tác chiến đề xuất thành lập các tổ nghiên cứu tại địa phương; thống nhất quy trình tiếp nhận, trao đổi, quản lý dữ liệu; tăng cường khai thác các trung tâm lưu trữ trong và ngoài nước, đồng thời sớm vận hành Ngân hàng hồ sơ mộ liệt sĩ.

Hồ sơ quân nhân dẫn tới thôn 8, Mỹ Thắng, nhưng để từ một địa danh tìm tới khu vực nghi vấn cần ký ức của những cựu chiến binh từng hoạt động tại Phù Mỹ về trạm xá dã chiến, địa hình và nơi an táng những người không qua khỏi. Các nhân chứng đều đã cao tuổi; khi một người ra đi, những thông tin không được ghi lại cũng có nguy cơ mất theo. Việc tìm gặp, ghi nhận và đối chiếu lời kể của cựu chiến binh vì thế cần được tiến hành song song với khảo sát thực địa.

Gia đình từng bế tắc khi tên liệt sĩ Nguyễn Văn Xiêm không xuất hiện trong dữ liệu của đơn vị được tra cứu ban đầu. Chỉ khi cán bộ chính sách tiếp tục liên hệ, đối chiếu với các đơn vị khác, phiên hiệu Sư đoàn 3 Sao Vàng mới được xác định, mở ra hướng tìm kiếm. Trường hợp này cho thấy sự cần thiết của việc kết nối hồ sơ quân nhân, dữ liệu liệt sĩ, thông tin nghĩa trang và kết quả giám định để phục vụ tra cứu, đối khớp.

Quyết định số 51/QĐ-BCĐQG ngày 31/5/2026 quy định quy trình phối hợp xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin bằng phương pháp giám định ADN. Theo mục tiêu của Chiến dịch, đến tháng 7/2027 sẽ giám định khoảng 18.000 mẫu hài cốt liệt sĩ. 

Với trường hợp gia đình liệt sĩ Nguyễn Văn Xiêm, vị trí phát hiện hài cốt, lời kể nhân chứng, ba đầu đạn hay đặc điểm chiếc răng bọc kim loại màu vàng đều là dữ liệu phục vụ xác minh, nhưng không thể thay thế kết luận giám định. Chỉ khi mẫu hài cốt và mẫu thân nhân được so sánh, đối khớp theo đúng quy trình, danh tính người được tìm thấy mới có thể được xác định chính thức.

Dưới lớp đất của những chiến trường năm xưa không chỉ còn những phần hài cốt chưa được nhận diện. Phía sau mỗi trường hợp là một gia đình vẫn chờ một cái tên được xác lập.

Trung tướng Hoàng Khánh Hưng, Chủ tịch Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam cho biết, trong nhiều năm tham gia hỗ trợ công tác tìm kiếm, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin, ông đã chứng kiến nhiều người mẹ, người vợ ở tuổi 80, 90, sức khỏe rất yếu nhưng vẫn gắng gượng chờ ngày tìm được chồng, con.

Ông kể có lần đoàn công tác đưa hài cốt một liệt sĩ trở về quê hương. Người mẹ khi ấy bệnh nặng, đi lại khó khăn, nhưng nghe tin con trở về vẫn nhờ người dìu ra cửa, đặt tay lên chiếc tiểu sành và nghẹn ngào nói: “Thế là con đã về với mẹ rồi”. Chỉ một ngày sau, mẹ trút hơi thở cuối cùng. “Hình ảnh ấy luôn ám ảnh và thôi thúc chúng tôi phải làm nhanh hơn, làm tốt hơn. Bởi phía sau mỗi hài cốt liệt sĩ là một gia đình đã chờ đợi mỏi mòn suốt hàng chục năm, là một câu chuyện chưa trọn vẹn cần được khép lại bằng sự trở về của người đã khuất”, ông Hưng chia sẻ.

Những trường hợp ấy cho thấy sự chờ đợi của thân nhân không phải một khái niệm trừu tượng. Với nhiều gia đình, thời gian thực sự đang được tính bằng sức khỏe và tuổi đời của những người còn sống.

Thực tế cũng cho thấy sự chủ động của chính quyền có thể giúp chính sách tri ân đến với thân nhân kịp thời hơn. Tháng 7/2026, sau khi di hài, di vật liệt sĩ Huỳnh Văn Quên được tìm thấy tại Công viên Lê Thị Riêng, từ nguyện vọng của gia đình và căn cứ hồ sơ, ngày 18/7, Sở Nội vụ tỉnh Tây Ninh ban hành quyết định xác nhận bà Nguyễn Thị Lệ là vợ liệt sĩ, cấp Giấy chứng nhận thân nhân liệt sĩ và giải quyết chế độ theo quy định. Quyết định được ban hành 12 ngày sau khi di hài, di vật được phát hiện.

Với gia đình liệt sĩ Nguyễn Văn Xiêm, người mẹ đã 103 tuổi, người em gái 81 tuổi. Những cựu chiến binh giúp phục dựng chiến trường năm xưa cũng đã cao tuổi.

“Chiến dịch 500 ngày đêm” vẫn tiếp tục trên những địa bàn từng là chiến trường. Với gia đình liệt sĩ Nguyễn Văn Xiêm, quy mô của một chiến dịch toàn quốc lúc này thu lại trong một điều rất cụ thể: kết quả giám định ADN.

Nếu kết quả ADN xác nhận sự trùng khớp, gia đình sẽ có căn cứ để biết phần hài cốt được tìm thấy tại Phù Mỹ có phải liệt sĩ Nguyễn Văn Xiêm hay không và thực hiện các thủ tục tiếp theo để đưa ông trở về quê nhà.

Chiến dịch 500 ngày đêm vì thế không chỉ được đo bằng số hài cốt quy tập hay số mẫu sinh phẩm được giám định. Giá trị cuối cùng nằm ở việc người đã hy sinh được xác định đúng danh tính, để gia đình biết người thân mình đang ở đâu và mỗi phần mộ có thể mang đúng tên của người nằm lại.

Mỗi danh tính được xác định là một cuộc chờ đợi có cơ hội khép lại. Với những người đã ngã xuống vì Tổ quốc, trở về không chỉ là được tìm thấy - mà là được trở về với chính tên mình.

Ngày xuất bản: Tháng 9/2026
Thực hiện: Hồng Vân-Thùy Linh-Đỗ Thoa-Thu Hằng-Trí Dũng
Ảnh: Thùy Linh

Bài 1: Gần 60 năm đi tìm một người lính
Bài 2: Những người lặng lẽ nối nhịp cầu trở về
Bài 3: Để mỗi cuộc trở về có một cái tên