Khu vực này, nằm dọc bờ tây Thái Bình Dương của Mexico, chưa chứng kiến trận động đất lớn nào trong hơn một thế kỷ, khiến các nhà khoa học cảnh báo về nguy cơ tích tụ năng lượng có thể dẫn đến thảm họa.
Động đất mạnh hơn do tích tụ năng lượng
Theo Science Magazine, vùng đứt gãy Guerrero, còn gọi là “Guerrero Seismic Gap”, là một đoạn khoảng 200-230km dọc theo vùng hút chìm (nơi xảy ra các hoạt động địa chất mạnh nhất như động đất, sóng thần và tạo thành các vòng cung núi lửa) giữa mảng Cocos và mảng Bắc Mỹ (các mảng kiến tạo đại dương) nằm ở bờ biển Thái Bình Dương của bang Guerrero (Mexico). Khu vực này kéo dài từ Acapulco đến Petatlán, nơi mảng Cocos đang chìm xuống dưới mảng Bắc Mỹ với tốc độ 6 cm/năm. Cục Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) cho hay, vùng đứt gãy Guerrero được xác định từ những năm 1970, khi các nhà địa chất nhận thấy sự thiếu hụt các trận động đất lớn (Mw > 7.0) trong hơn 100 năm, trong khi các đoạn lân cận thường xuyên rung chuyển.
Mw > 7.0 nghĩa là một trận động đất có độ lớn hơn 7.0, sử dụng thang đo độ lớn mô-men (Mw) - một thang đo hiện đại hơn richter - biểu thị trận động đất rất mạnh có khả năng gây tàn phá diện rộng, giải phóng năng lượng cực lớn, khác biệt hoàn toàn so các trận động đất nhỏ hơn. Đặc điểm này làm nổi bật Guerrero như một “khoảng trống địa chấn”, nơi năng lượng tích tụ từ sự ma sát giữa hai mảng có thể giải phóng đột ngột, gây ra động đất mạnh.
Nguồn gốc của vùng đứt gãy Guerrero nằm trong bối cảnh địa chất học của Vành đai lửa Thái Bình Dương, nơi Mexico nằm ở giao điểm của nhiều mảng kiến tạo. Mảng Cocos, một phần của đại dương Thái Bình Dương, đang hút chìm dưới lục địa Bắc Mỹ, tạo ra các đứt gãy song song với bờ biển. Theo nghiên cứu trên tạp chí The Nature năm 2021, vùng Guerrero là đặc biệt vì có hoạt động “động đất chậm” và “run rẩy địa chấn”, nơi năng lượng được giải phóng dần qua các sự kiện không gây rung lắc mạnh, nhưng vẫn góp phần vào sự mất cân bằng tổng thể. Các nhà khoa học từ Trường đại học Kobe (Nhật Bản) và Viện Địa - Vật lý Mexico (UNAM) đã sử dụng dữ liệu từ mạng lưới trắc địa và địa chấn kế để theo dõi sự dịch chuyển bề mặt, cho thấy vùng này đang “khóa chặt”, nghĩa là các mảng không trượt tự do, dẫn đến tích tụ năng lượng.
Chuyên gia Victor Cruz-Atienza từ UNAM nhận định, vùng Guerrero có thể gây ra động đất có độ lớn lên đến Mw 8.2 nếu đứt gãy toàn bộ, dựa trên mô hình mô phỏng địa chấn. Ông nhấn mạnh: “Khoảng trống này đại diện cho mối đe dọa lớn nhất đối với Thủ đô Mexico City, nơi hơn 20 triệu dân cư có thể bị ảnh hưởng bởi sóng địa chấn lan truyền”. Chuyên gia Diego Melgar từ Trường đại học Oregon (Mỹ) bổ sung: “Guerrero không phải là khoảng trống im lặng hoàn toàn, mà các sự kiện chậm đang diễn ra có thể là dấu hiệu cảnh báo cho một trận động đất lớn hơn”.
Về mặt lịch sử, vùng Guerrero đã chứng kiến các trận động đất lớn trước năm 1911, như trận Mw 7.8 năm 1907, Mw 7.6 năm 1911. Sau đó, khu vực này “im lặng” trong khi các đoạn lân cận như Michoacán và Oaxaca rung chuyển mạnh mẽ, chẳng hạn, trận Mw 8.0 năm 1985 gây thiệt hại nặng nề cho Mexico City. Các chuyên gia từ Trường đại học Columbia (Mỹ) cảnh báo rằng, “sự im lặng kéo dài có thể dẫn đến động đất mạnh hơn dự đoán vì năng lượng tích tụ lâu hơn”.
Có thể thấy, vùng đứt gãy Guerrero không chỉ là một đặc điểm địa chất mà còn là dấu hiệu về rủi ro tiềm ẩn ở Mexico. Với các công nghệ giám sát hiện đại như mạng lưới dự báo SATREPS (hợp tác giữa Nhật Bản và Mexico), các nhà khoa học đang nỗ lực “đoán trước” một cách chính xác nhất có thể về các thảm họa.
Rủi ro địa chấn cao
Lịch sử địa chấn tại vùng đứt gãy Guerrero phản ánh sự không đồng đều của hoạt động hút chìm, khi các trận động đất lớn xen kẽ khoảng lặng dài. Từ đầu thế kỷ 20, khu vực này trải qua hơn 50 trận động đất có cường độ Mw lớn hơn 6.0, nhưng không có cơn địa chấn nào vượt Mw 7.0 kể từ năm 1911. Theo USGS, trận động đất Mw 7.6 năm 1911 là sự kiện lớn cuối cùng, gây thiệt hại nghiêm trọng ở Acapulco và các vùng lân cận. Sau đó, những cơn địa chấn Mw 7.0 năm 1957 và Mw 6.9 năm 2014 chỉ ảnh hưởng cục bộ, không làm vỡ toàn bộ đứt gãy. Nghiên cứu trên Hiệp hội Địa chấn học Mỹ năm 2018 đã kiểm tra giả thuyết “khoảng trống địa chấn” ở Mexico, kết luận rằng Guerrero không tuân theo mô hình dự báo truyền thống, với xác suất động đất lớn chỉ khoảng 50% trong 30 năm.
Vụ động đất mới nhất ngày 2/1/2026 đã làm rung chuyển khu vực, với cường độ Mw 6.5, có tâm chấn nằm cách thị trấn San Marcos (bang Guerrero) 14km, độ sâu chấn tiêu 5km. Theo Reuters, trận động đất xảy ra lúc gần 8 giờ sáng (giờ địa phương), làm gián đoạn buổi họp báo đầu năm của Tổng thống Claudia Sheinbaum và kích hoạt báo động địa chấn ở Mexico City. Vụ động đất khiến 2 người thiệt mạng, 17 người bị thương, hàng trăm tòa nhà hư hại, đường sá và bệnh viện bị nứt vỡ. Thị trưởng San Marcos, bà Misael Lorenzo Castillo cho biết, khoảng 50 ngôi nhà đã bị phá hủy. Rung chấn của trận động đất lan đến Thủ đô Mexico City, cách tâm chấn khoảng 300km.
Cơn địa chấn này theo sau chuỗi động đất mạnh từ ngày 31/12/2025 đến 1/1/2026. Giới chuyên gia nhận định trận động đất Mw 6.5 vừa qua có thể là dấu hiệu của sự giải phóng ứng suất cục bộ, nhưng “không loại bỏ rủi ro lớn hơn”.
Không chỉ Bắc Mỹ, giới chuyên gia nhận định khu vực Mỹ latin đang đối mặt rủi ro địa chấn cao do nằm trên nhiều ranh giới mảng kiến tạo, từ “Vành đai lửa” ở phía tây đến mảng Caribe (mảng kiến tạo đại dương nằm dưới Trung Mỹ và biển Caribe ngoài khơi phía bắc vùng duyên hải của Nam Mỹ). Theo USGS, hầu hết các trận động đất lớn ở Nam Mỹ xảy ra ở độ sâu chấn tiêu dưới 70km, do biến dạng liên tấm (sự cong vênh, vặn xoắn của mảng kiến tạo đại dương) và biến dạng nội lục địa (quá trình uốn nếp, đứt gãy hoặc dịch chuyển xảy ra bên trong các mảng kiến tạo).
Vùng đứt gãy Guerrero là một phần của vùng hút chìm Mexico, nhưng rủi ro lan tỏa đến toàn khu vực. Dự báo về tương lai của vùng đứt gãy Guerrero, chuyên gia từ tạp chí The Nature cảnh báo rằng khoảng trống này có thể gây động đất lớn, có thể ảnh hưởng tới toàn khu vực Bắc Mỹ. Giới chuyên gia nhận định rằng, dù chưa có trận động đất lớn nào xảy ra trong hơn một thế kỷ qua tại Guerrero, song rủi ro địa chấn đòi hỏi tăng cường hợp tác quốc tế cũng như khả năng ứng phó kịp thời của các chính phủ trong khu vực.
