Khi được khánh thành vào năm 1902, cầu Long Biên là một trong những cây cầu thép dài nhất thế giới vào thời điểm đó. Những thanh giằng thép uốn lượn khiến cây cầu thép trở nên mềm mại, làm người ta liên tưởng đến hình ảnh con rồng uốn khúc trong văn hóa phương Đông. Vượt xa khỏi chức năng của một cây cầu, cầu Long Biên gắn bó với người dân Thủ đô và trở thành một biểu tượng văn hóa Hà thành.
Cùng với thời gian, cây cầu đã xuống cấp nghiêm trọng. Trong chiến tranh, cây cầu đã từng bị sập và phải xây dựng lại, chỉ còn một số đoạn vẫn giữ kiến trúc nguyên bản. Song do ý nghĩa đặc biệt của cầu Long Biên với lịch sử, văn hóa Hà Nội, việc bảo tồn, phát huy giá trị của cây cầu trăm tuổi là rất cần thiết và được thành phố hết sức quan tâm. Dự án nghiên cứu cải tạo cầu Long Biên do Chính phủ Pháp tài trợ thông qua Quỹ FASEP, với tổng kinh phí 710.510 euro (hơn 22 tỷ đồng), được triển khai từ năm 2024. Công ty Artelia đã cử chuyên gia khảo sát tổng thể hiện trạng công trình. Các chuyên gia chia làm hai nhóm kết cấu, thứ nhất là 6.000 thanh dầm thép các loại và mấu nối được khảo sát, đánh giá khả năng chịu lực; nhóm thứ hai là 19 nhịp cầu. Từ đó, xây dựng mô hình 3D, phân tích ảnh hưởng của khí hậu, thủy văn… Kết luận chung của các chuyên gia Công ty Artelia là cầu Long Biên cần phải sửa chữa khẩn cấp cũng như trung hạn. Đây là một trong những nghiên cứu đánh giá toàn diện nhất về cầu Long Biên từ trước đến nay. Về giải pháp sửa chữa trung và dài hạn, sử dụng lâu dài, nhóm chuyên gia đề xuất các kịch bản khác nhau, trong đó, kịch bản tối ưu là khôi phục nguyên trạng hình thái kiến trúc của cây cầu. Để thích ứng với hiện đại, nhóm chuyên gia đề xuất cầu sẽ có hai nhịp chuyển từ cố định sang di động thành nhịp cầu nâng, cho phép những loại tàu lớn hàng nghìn tấn có thể đi qua.
Việc gìn giữ cây cầu là vấn đề được Thành phố Hà Nội quan tâm. Dự kiến, Hà Nội sẽ xây dựng một cây cầu mới dành cho lưu thông đường sắt bên cạnh cầu Long Biên. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng, nếu được đầu tư tôn tạo hợp lý, Hà Nội vẫn có thể tiếp tục khai thác cầu Long Biên với tư cách một cầu đường sắt, kết hợp với duy trì chức năng giao thông với các phương tiện giao thông hạng nhẹ (phương tiện hai bánh, người đi bộ). Đây chính là giải pháp tái thiết đô thị mà nhiều quốc gia trên thế giới vẫn đang triển khai.
Trong đó, nhiều quốc gia châu Âu cũng như châu Á đã khai thác những cây cầu cũ với chức năng lưu thông đường sắt và tạo ra bản sắc riêng cho đô thị. Giám đốc Cơ quan hỗ trợ Hợp tác quốc tế Vùng Paris tại Việt Nam Emmanuel Cerise chia sẻ kinh nghiệm gìn giữ, tu bổ những cây cầu thép tại Pháp có cùng độ tuổi với cầu Long Biên. Trong đó, tại thành phố Bordeaux, có một cây cầu quy mô tương đồng với cầu Long Biên.
Những năm gần đây, dù thành phố xây dựng một cây cầu mới quy mô lớn cạnh cây cầu trăm tuổi này, nhưng kiến trúc cây cầu có nét tương đồng để tạo sự hài hòa cảnh quan. Cây cầu cổ không còn giữ chức năng giao thông đường sắt nhưng được bảo tồn và thành phố có định hướng phát triển thành một không gian văn hóa. Đại diện cho Hội Kiến trúc sư Hà Nội, Kiến trúc sư Trần Huy Ánh nhấn mạnh giải pháp nên kế thừa chức năng cầu đường sắt của cầu Long Biên do nhu cầu thực tế của thành phố. Trong đó, Hà Nội hoàn toàn có thể triển khai đường sắt với những toa tàu hạng nhẹ. “Kinh nghiệm của nhiều quốc gia cho thấy, những toa tàu hạng nhẹ có thể vận chuyển với công suất tối đa 100 nghìn lượt khách/ngày. Chúng ta không dễ hình dung con số này có ý nghĩa như thế nào. Song chúng ta có một đối chứng so sánh. Đó là hai tuyến đường sắt đô thị Cát Linh - Hà Đông, Nhổn - ga Hà Nội trong dịp kỷ niệm 80 năm Quốc khánh vừa qua, khi vận hành với công suất tối đa 24/24 giờ đã vận chuyển được 140 nghìn lượt khách/ngày. Như vậy khả năng vận chuyển của đường sắt qua cầu Long Biên đạt 70% khả năng vận chuyển của hai tuyến đường sắt của Hà Nội hiện tại...”-kiến trúc sư Huy Ánh chia sẻ.
Kết nối với đầu cầu Long Biên phía hữu ngạn sông Hồng còn có một kiến trúc rất đặc biệt là đường cầu cạn với 131 vòm đá. Vòm đá này đã bị bịt kín cách đây vài chục năm. Tuy nhiên, những vòm cầu này có tiềm năng khai thác vào các hoạt động văn hóa, thương mại, du lịch. Trong bối cảnh thiếu các không gian văn hóa, Hà Nội nên đục thông các vòm cầu này để khai thác.
Các chuyên gia cũng đề xuất Hà Nội nên sớm làm rõ công năng mới cho cầu Long Biên. Dù tiếp tục công năng giao thông đường sắt hay không thì thành phố sớm có đầu tư để bảo tồn, tôn tạo cây cầu. Mới đây, HĐND Thành phố Hà Nội ban hành Nghị quyết số 25/2025/ NQ-HĐND về khu phát triển thương mại và văn hóa trên địa bàn thành phố. Việc khôi phục cầu Long Biên và phát triển các dự án không gian văn hóa, thương mại, dịch vụ, du lịch tại khu vực 131 vòm cầu hoàn toàn khả thi. Làm điều này không chỉ góp phần gìn giữ di sản kiến trúc mà còn kiến tạo không gian văn hóa sống động, một địa điểm du lịch di sản độc đáo, góp phần vào sự phát triển bền vững của Hà Nội.
