Người xưa gọi thế đất của làng Hội Kỳ là “tam diện thủy bao”, nước ôm lấy đất. Thế đất này thường dễ tụ phúc, lộc, thuận lợi cho con cháu. Hơn 500 năm trước, tiền nhân của họ đã chọn thế đất này lập làng. Trước sức ép của đô thị hóa và sự khắc nghiệt của thời gian, việc tìm ra mô hình bảo tồn thích ứng cho “viên ngọc quý” Hội Kỳ đang trở thành đòi hỏi cấp bách của cả chính quyền lẫn cộng đồng.
Cấu trúc không gian đậm chất sinh thái và vẻ đẹp nhà rường cổ
Ngay trên Quốc lộ 1 theo hướng bắc vào, cách địa phận Mỹ Chánh gần 1km, rẽ theo ngã ba phía bên trái đi thêm vài trăm mét nữa là tới làng cổ Hội Kỳ. Ấn tượng sâu đậm khi bước chân vào làng là những ngôi nhà rường cổ. Hiếm có nơi nào còn lưu giữ được một quần thể nhà rường cổ kính, đậm chất sinh thái như Hội Kỳ. Ngôi làng mang trong mình cấu trúc không gian đặc thù, minh chứng cho tư duy quy hoạch thuận thiên của người Việt xưa.
Hội Kỳ trải dài gần 1km ven sông Ô Lâu, rộng gần 500m, quay mặt ra hướng đông nam để đón gió mát. Điểm khác biệt lớn nhất tạo nên giá trị kiến trúc cảnh quan nơi đây chính là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa hệ thống giao thông hình răng lược và các khuôn viên vườn nhà rường.
Đường làng không chỉ là lối đi, mà còn là hành lang xanh với những hàng cây chè tàu được cắt tỉa cẩn thận, tạo nên sự ngăn cách mà không chia cắt, phản ánh tâm hồn cởi mở mà vẫn giữ kín nếp nhà của người dân nơi đây.
Trong không gian độc đáo ấy, làng Hội Kỳ còn lưu giữ được hơn 20 ngôi nhà rường cổ có giá trị cao về lịch sử, văn hóa và kiến trúc. Nhà cổ chia làm hai dạng: Nhà ba gian hai chái và nhà một gian hai chái, trong đó có những ngôi nhà tuổi đời hơn 200 năm.
Hệ kết cấu chính của ngôi nhà được làm từ gỗ mít địa phương, sử dụng liên kết mộng, có thể tháo rời. Hệ thống cửa trong mỗi nhà có 18 lá được làm theo hình thức “thượng song hạ bản”, giúp lấy ánh sáng và thông thoáng khi đóng cửa.
Điển hình trong số những ngôi nhà rường ở Hội Kỳ là ngôi nhà của ông Dương Văn Mạnh, 68 tuổi, được ông cố xây dựng vào năm Vua Thành Thái nguyên niên (1889).
Bước vào nhà, ngoài lối kiến trúc đặc trưng, còn có những vật dụng, hiện vật cổ như sập gụ, tràng kỷ, tủ chè, cùng hoành phi, triện gỗ được bố trí, trưng bày hài hòa, tôn trí lẫn nhau. Đây thật sự là một tác phẩm nghệ thuật về kiến trúc và sắp đặt.
Ông Mạnh kể, xưa trong làng rất nhiều người làm quan trong triều đình nhà Nguyễn. Trong không gian làng hiện còn có lăng tẩm của bà Dương Thị Ngọt, người con tài sắc của làng, phi tần của Vua Thành Thái.
Nhà nghiên cứu lịch sử-văn hóa Nguyễn Hữu Thông (Trường đại học Khoa học Huế) nhận xét, dưới góc nhìn chuyên môn, kiến trúc nhà rường Hội Kỳ là biểu tượng của sự thích ứng khí hậu. Nền nhà được tôn cao để tránh lũ, mái lợp ngói liệt dày dặn để cách nhiệt, hệ khung gỗ mít sử dụng liên kết mộng có thể tháo rời. Những họa tiết chạm khắc tinh xảo trên vì kèo, xà gồ với hình tượng bát bửu, dây leo cách điệu không chỉ mang giá trị thẩm mỹ, mà còn là những bài học về văn hóa tín ngưỡng, lòng hiếu kính của con cháu đối với tổ tiên.
Hệ thống đình làng, miếu mạo, lăng tẩm và các nhà thờ họ tại đây tạo thành không gian văn hóa tâm linh dày dặn. Chính sự gắn kết giữa không gian sống và không gian tâm linh đã tạo nên cấu trúc làng xã bền vững, giúp Hội Kỳ vững vàng qua bao thăng trầm của lịch sử.
Tìm lời giải cho mô hình bảo tồn thích ứng
Dù sở hữu kho tàng di sản đồ sộ, Hội Kỳ đang đối mặt một thực tế đầy trăn trở. Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Nam Hải Lăng Nguyễn Dương Thanh Bình cho biết, sự trăn trở ấy bắt nguồn từ nghịch lý: Chỉ cách một dòng sông Ô Lâu rộng chừng 100m, phía đối diện là làng cổ Phước Tích của thành phố Huế, đã sớm trở thành di tích quốc gia, được đầu tư bài bản, trở thành điểm sáng trên bản đồ du lịch cả nước, trong khi đó, Hội Kỳ vẫn đang loay hoay tìm kiếm một “danh phận” pháp lý tương xứng. Qua thời gian, nhiều ngôi nhà rường đã xuống cấp nghiêm trọng. Hệ kèo gỗ bị mối mọt, mái ngói thấm dột. Việc trùng tu nhà rường đúng quy chuẩn đòi hỏi kinh phí lớn.
Việc bê-tông hóa đường nông thôn vô hình trung gây biến dạng vẻ đẹp nguyên sơ của làng cổ. Những hàng chè tàu xanh mướt dần thay bằng những bức tường xây khô cứng. Áp lực về dân số cũng khiến diện tích vườn tược bị chia nhỏ để xây dựng nhà ở mới, cao tầng, phá vỡ sự hài hòa giữa công trình kiến trúc và thiên nhiên.
Cùng với đó, sự chậm trễ trong việc lập hồ sơ công nhận di tích cấp tỉnh khiến nhiều năm qua, làng cổ Hội Kỳ vẫn đứng ngoài các dòng vốn đầu tư cho hạ tầng du lịch và bảo tồn di sản.
Tiến sĩ Trần Đình Hằng, Phân viện trưởng Phân viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch miền trung cho biết, việc bảo tồn làng cổ Hội Kỳ là cần thiết và thậm chí là bức thiết trong lúc này. Để đánh thức tiềm năng của Hội Kỳ, cần một tầm nhìn dài hạn, những hành động cụ thể mang tính liên ngành. Bảo tồn di sản văn hóa trong bối cảnh hiện đại không thể là việc đóng băng quá khứ, mà phải thích ứng, đưa di sản trở thành một phần động lực phát triển kinh tế-xã hội địa phương.
Trước hết, ngành văn hóa tỉnh Quảng Trị cần khẩn trương hoàn thiện hồ sơ khoa học để xếp hạng di tích cấp tỉnh, làm tiền đề tiến tới di tích cấp quốc gia. Đây là chìa khóa pháp lý để kích hoạt các nguồn lực đầu tư. Nhà nước cần đóng vai trò hỗ trợ thông qua chính sách kinh phí trùng tu. Không thể để người dân đơn độc trong việc đối phó mối mọt và sự xuống cấp của gỗ.
Cùng với đó, cần đẩy mạnh mô hình du lịch di sản dựa vào cộng đồng. Di sản chỉ được bảo vệ tốt nhất khi mang lại lợi ích thiết thực cho chủ nhân. Hội Kỳ nằm trên trục kết nối các điểm du lịch tâm linh và sinh thái như thành cổ Quảng Trị, La Vang, di tích đình làng Câu Nhi và danh nhân Bùi Dục Tài, thác Chờn.
Cùng Hội Kỳ, các làng Câu Nhi, An Thơ, Hưng Nhơn, Phú Kinh, Văn Quỹ… phía tả ngạn sông Ô Lâu đều là những danh hương làm nên hình ảnh của một miền di sản.
Nếu được kết nối tuyến du lịch bài bản, các ngôi nhà rường có thể trở thành các homestay, không gian trải nghiệm văn hóa ẩm thực, nghề truyền thống. Khi đó, người dân sẽ là những thuyết minh viên nhiệt huyết nhất và cũng là những người có trách nhiệm nhất trong việc gìn giữ linh hồn làng cổ.
Làng cổ Hội Kỳ là món quà vô giá mà lịch sử hào phóng ban tặng cho mảnh đất Quảng Trị. Việc bảo tồn và khai thác giá trị di sản này không chỉ là trách nhiệm với quá khứ mà còn là sự đầu tư cho tương lai bền vững, để dòng Ô Lâu mãi soi bóng những nếp nhà rường cổ kính, kể tiếp câu chuyện về sức sống bền bỉ của văn hóa làng xã Việt Nam.
