Bảo hiểm hưu trí bổ sung: Mở rộng trụ cột an sinh, tạo nguồn vốn dài hạn cho nền kinh tế

Từng bước hình thành thị trường hưu trí bổ sung tự nguyện

Chủ trương thí điểm bảo hiểm hưu trí bổ sung được đặt ra từ Nghị quyết 21-NQ/TW, với mục tiêu đa dạng hóa các tầng an sinh xã hội. Trên cơ sở đó, Chính phủ đã ban hành Nghị định 88/2016/NĐ-CP, chính thức triển khai chương trình hưu trí bổ sung tự nguyện từ năm 2016.

Bộ Tài chính cho biết, khác với bảo hiểm xã hội bắt buộc, chương trình này được thiết kế theo nguyên tắc tự nguyện, linh hoạt. Người lao động và người sử dụng lao động có thể tự quyết định mức đóng góp vào quỹ hưu trí. Quyền lợi của người tham gia được tích lũy theo từng tài khoản cá nhân, dựa trên tổng số tiền đóng góp và kết quả đầu tư của quỹ theo cơ chế thị trường.

Về đối tượng tham gia, ngoài người lao động có quan hệ lao động, chương trình còn mở rộng tới các cá nhân từ đủ 15 tuổi trở lên không làm việc theo hợp đồng lao động. Điều này tạo điều kiện để nhiều nhóm lao động ngoài khu vực chính thức có thêm lựa chọn tích lũy cho tuổi già.

Về cơ chế đóng-hưởng, khác với chế độ bảo hiểm xã hội cơ bản, việc tham gia và đóng góp vào chương trình hưu trí bổ sung tự nguyện là hoàn toàn tự nguyện. Người lao động và người sử dụng lao động tự nguyện quyết định khoản đóng góp vào quỹ hưu trí. Mức hưởng theo từng tài khoản hưu trí của cá nhân được tích lũy thông qua hoạt động đầu tư theo nguyên tắc thị trường của quỹ hưu trí.

Cơ chế vận hành quỹ hưu trí bổ sung được xây dựng theo hướng tách bạch, minh bạch. Quỹ được hình thành từ đóng góp của người tham gia và người sử dụng lao động, do các doanh nghiệp bảo hiểm hoặc công ty quản lý quỹ đầu tư chứng khoán được cấp phép quản lý. Người lao động tham gia quỹ được sở hữu tài khoản hưu trí cá nhân được hình thành từ khoản đóng góp của chính người lao động và/ hoặc khoản đóng góp của người sử dụng lao động cho người lao động theo thỏa thuận và tiền sinh lời từ hoạt động đầu tư quỹ. Các quỹ hưu trí bổ sung tự nguyện do các doanh nghiệp bảo hiểm, công ty quản lý quỹ đầu tư chứng khoán được cấp phép quản lý.

Sau giai đoạn chuẩn bị, từ năm 2021, các quỹ hưu trí bổ sung bắt đầu được thành lập. Theo số liệu của Bộ Tài chính, đến hết năm 2025, đã có 7 quỹ đi vào hoạt động với tổng giá trị tài sản ròng gần 2.210 tỷ đồng, tăng 53% so với năm 2024 và gấp 26 lần so với năm 2021.

Cơ cấu tài sản của các quỹ cho thấy xu hướng đầu tư thận trọng, trong đó gần 49,69% được phân bổ vào trái phiếu Chính phủ; 8,01% là tiền và tương đương tiền; 15,18% là chứng chỉ quỹ đầu tư chứng khoán; và 26,61% là các khoản phải thu từ lãi, cổ tức.

Số lượng người tham gia hệ thống quỹ hưu trí cũng ghi nhận mức tăng trưởng tích cực. Đến cuối năm 2025, có 28.538 người tham gia, tăng 17,1% so với năm trước. Tổng số tiền đóng góp trong năm đạt 720,77 tỷ đồng, tăng 26,2%, trong khi tổng chi trả đạt 67,85 tỷ đồng, tăng hơn 104%.

Những con số này cho thấy bước đầu hình thành một thị trường hưu trí bổ sung tại Việt Nam, dù quy mô còn khiêm tốn. Tuy nhiên, đây là nền tảng quan trọng để phát triển một trụ cột an sinh mới bên cạnh hệ thống bảo hiểm xã hội cơ bản.

Hoàn thiện thể chế, mở rộng vai trò trong hệ thống an sinh và thị trường vốn

Trên cơ sở tổng kết quá trình thí điểm, Nghị quyết số 28-NQ/TW ngày 23/5/2018 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XII về cải cách chính sách bảo hiểm xã hội (Nghị quyết số 28) đã xác định rõ định hướng xây dựng hệ thống bảo hiểm xã hội đa tầng, trong đó bảo hiểm hưu trí bổ sung là một cấu phần quan trọng nhằm mở rộng diện bao phủ và nâng cao mức hưởng lương hưu.

Định hướng này tiếp tục được thể chế hóa trong Luật Bảo hiểm xã hội 2024 khi dành riêng một chương quy định về bảo hiểm hưu trí bổ sung, Theo đó, “bảo hiểm hưu trí bổ sung” là chế độ bảo hiểm xã hội mang tính chất tự nguyện theo nguyên tắc thị trường nhằm bổ sung cho chế độ hưu trí trong bảo hiểm xã hội bắt buộc, có cơ chế tạo lập quỹ từ đóng góp của người sử dụng lao động hoặc của người sử dụng lao động và người lao động.

Triển khai luật, Chính phủ đã ban hành Nghị định 85/2026/NĐ-CP với nhiều điểm mới nhằm hoàn thiện khung pháp lý. Một trong những thay đổi đáng chú ý là quy định người lao động tham gia thông qua doanh nghiệp sử dụng lao động, bảo đảm tính tổ chức và minh bạch trong triển khai.

Việc tham gia bảo hiểm hưu trí bổ sung của người lao động phải thông qua doanh nghiệp sử dụng lao động. Việc tham gia bảo hiểm hưu trí bổ sung không ảnh hưởng đến các chính sách quản lý lao động, chính sách khen thưởng, phúc lợi khác của doanh nghiệp sử dụng lao động.

Quy trình tham gia cũng được chuẩn hóa. Người sử dụng lao động phải xây dựng thỏa thuận với người lao động trên cơ sở tự nguyện, bình đẳng, sau đó ký hợp đồng với doanh nghiệp quản lý quỹ. Tài khoản hưu trí cá nhân được mở cho từng người lao động, bảo đảm ghi nhận đầy đủ các khoản đóng góp và kết quả đầu tư.

Đối với doanh nghiệp quản lý quỹ, Nghị định đặt ra các điều kiện chặt chẽ về năng lực tài chính, kinh nghiệm quản lý, nhân sự và phương án kinh doanh. Đây là ngành nghề kinh doanh có điều kiện, nhằm bảo đảm an toàn cho nguồn vốn dài hạn của người tham gia.

Cụ thể, các doanh nghiệp quản lý quỹ phải đáp ứng điều kiện chặt chẽ về năng lực tài chính, quản trị và nhân sự. Trong đó, công ty quản lý quỹ đầu tư chứng khoán phải đang quản lý tổng tài sản tối thiểu 1.000 tỷ đồng; có ít nhất 5 năm kinh nghiệm và đang quản lý tối thiểu 2 quỹ đại chúng, trong đó có ít nhất 1 quỹ trái phiếu.

Doanh nghiệp bảo hiểm phải đủ điều kiện triển khai sản phẩm bảo hiểm hưu trí và quản lý quỹ theo quy định. Đồng thời, doanh nghiệp phải có phương án kinh doanh, dự thảo điều lệ quỹ; đội ngũ nhân sự tối thiểu 5 người có ít nhất 5 năm kinh nghiệm, trong đó có ít nhất 3 người có chứng chỉ hành nghề quản lý quỹ hoặc chứng chỉ phân tích tài chính.

Cơ chế vận hành quỹ tiếp tục được củng cố theo hướng đa tầng giám sát. Ngoài doanh nghiệp quản lý quỹ, còn có ngân hàng giám sát, tổ chức lưu ký và đơn vị quản trị tài khoản hưu trí cá nhân tham gia kiểm soát hoạt động. Các tổ chức này phải thực hiện chế độ báo cáo, công bố thông tin định kỳ và chịu trách nhiệm bồi thường nếu vi phạm.

Đáng chú ý, Nghị định bổ sung nhiều quy định nhằm nâng cao tính minh bạch và nhận thức rủi ro. Tài liệu giới thiệu sản phẩm phải nêu rõ các rủi ro như biến động đầu tư, khả năng giảm giá trị tài khoản, cũng như nguyên tắc Nhà nước không bảo lãnh lợi nhuận hay mức chi trả.

Về đầu tư, quỹ hưu trí được mở rộng danh mục, cho phép đầu tư vào chứng khoán niêm yết, đồng thời giảm tỷ trọng tối thiểu đầu tư vào trái phiếu Chính phủ xuống còn 40% đối với quỹ có quy mô từ 5 tỷ đồng trở lên. Cùng với đó là các giới hạn chặt chẽ về tỷ trọng đầu tư và tiêu chí lựa chọn tài sản nhằm kiểm soát rủi ro.

Nguyên tắc chi trả tiếp tục được thực hiện theo cơ chế thị trường, dựa trên số dư tài khoản cá nhân tại thời điểm chi trả. Trường hợp nhận trước tuổi nghỉ hưu, ngoài các tình huống bất khả kháng, người tham gia có thể phải chịu phí tối đa 5% để khuyến khích duy trì tích lũy dài hạn.

Cơ chế quản lý, giám sát cũng được siết chặt với cả tiền kiểm và hậu kiểm. Chu kỳ kiểm tra định kỳ được rút ngắn xuống 2 năm/lần, đồng thời tăng cường yêu cầu công bố thông tin và chế tài xử lý vi phạm, bao gồm cả việc thu hồi giấy phép và hạn chế hoạt động trong thời gian nhất định.

Trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số nhanh, cùng với sự gia tăng của tầng lớp có thu nhập cao, việc phát triển bảo hiểm hưu trí bổ sung được đánh giá là xu hướng tất yếu. Đây không chỉ là công cụ giúp người lao động nâng cao mức sống khi về hưu mà còn góp phần đa dạng hóa hệ thống an sinh xã hội.

Ở góc độ kinh tế vĩ mô, các quỹ hưu trí bổ sung còn có vai trò quan trọng trong việc hình thành nguồn vốn đầu tư dài hạn cho thị trường tài chính. Thông qua việc tích lũy và đầu tư, hệ thống quỹ này có thể trở thành một trong những nhà đầu tư tổ chức lớn, góp phần ổn định và phát triển thị trường vốn.

Trong thời gian tới, Bộ Tài chính định hướng tiếp tục hoàn thiện chính sách thuế để khuyến khích tham gia, tăng cường giám sát nhằm bảo đảm an toàn hệ thống, đồng thời nghiên cứu mở rộng phương thức tham gia trực tiếp cho cá nhân. Những giải pháp này nhằm thúc đẩy bảo hiểm hưu trí bổ sung phát triển bền vững, đóng góp hiệu quả vào cả mục tiêu an sinh xã hội và tăng trưởng kinh tế dài hạn.