Bài toán thuế giao dịch vàng

Trong Nghị quyết số 278/NQ-CP ban hành ngày 13/9/2025, Chính phủ giao Bộ Tài chính phối hợp cùng các cơ quan liên quan nghiên cứu, đưa thu nhập từ hoạt động mua bán vàng vào diện chịu thuế thu nhập cá nhân.

Phù hợp nhưng khó khả thi

Bình luận về chủ trương này, PGS, TS Nguyễn Hữu Huân (Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh) nhấn mạnh, bất động sản và chứng khoán hiện đều đã chịu thuế. Vàng cũng là một kênh đầu tư có khả năng sinh lời, do đó việc đánh thuế lợi nhuận từ vàng là hợp lý và cần thiết. Tuy nhiên, việc áp thuế vàng trên lợi nhuận là khó thực hiện.

Thực tế cho thấy, nhiều trường hợp mua vàng cách đây 10 - 20 năm không còn chứng từ, việc xác định giá gốc và tính lợi nhuận gần như bất khả thi. Bên cạnh đó, cần phân biệt rạch ròi giữa vàng nguyên chất và vàng trang sức. Cụ thể, vàng nhẫn hiện đang được xếp vào nhóm vàng trang sức, vậy có thuộc diện chịu thuế hay không? Người dân mua bán vàng cưới liệu có phải nộp thuế? Đây đều là những khúc mắc cần được nghiên cứu, làm rõ trước khi ban hành chính sách.

Quy trình triển khai đánh thuế cũng phải được quy định minh bạch: ai sẽ là người thu, doanh nghiệp kinh doanh vàng có trách nhiệm thu hộ và nộp ngân sách, hay cơ quan thuế trực tiếp thực hiện? Chỉ khi những câu hỏi này được giải đáp thấu đáo, chính sách mới có thể đi vào thực tiễn một cách khả thi.

Đồng quan điểm, PGS, TS Phạm Thế Anh, Trưởng khoa Kinh tế học, Đại học Kinh tế Quốc dân cũng cho rằng, về nguyên tắc, giao dịch vàng cũng giống như bất động sản hay chứng khoán vì đều có thể mang lại lợi nhuận, do đó cần đưa vào diện chịu thuế thu nhập cá nhân. Tuy nhiên, theo ông, việc áp dụng trên thực tế lại không đơn giản. Lý do là thị trường vàng đến nay vẫn chưa được quản lý chặt chẽ và chưa có cơ chế định danh rõ ràng.

Ông Thế Anh dẫn thí dụ, nếu một người mang vàng đi bán thì gần như không ai biết chính xác người đó là ai. Thậm chí, trường hợp nhờ người khác bán hộ cũng không thể xác định vàng thuộc sở hữu của ai. Điều này khác hẳn so với bất động sản hay chứng khoán, nơi giao dịch đều có thông tin định danh cụ thể. Chính vì thế, tính khả thi trong việc đánh thuế giao dịch vàng hiện nay vẫn còn là một thách thức lớn.

Từ góc độ chính sách thuế, vàng từ lâu vẫn nằm ngoài vùng đánh thuế mặc dù đây là kênh đầu tư có khả năng sinh lợi không kém chứng khoán hay bất động sản. Tuy nhiên, phần lớn giao dịch vàng ở Việt Nam vẫn diễn ra tại các tiệm nhỏ lẻ, chủ yếu giao dịch bằng tiền mặt, không có hóa đơn hoặc hệ thống theo dõi điện tử thống nhất.

Không ít trường hợp người dân mua vàng từ 5 - 10 năm trước, nay mới bán ra khi giá vốn đã thay đổi rất nhiều so với hiện tại. Trong hoàn cảnh đó, việc xác định lãi hay lỗ để tính thuế gần như không thể thực hiện được. Nếu buộc người bán phải chứng minh giá vốn, điều này sẽ gây phiền hà, làm tăng chi phí tuân thủ và thậm chí còn phản tác dụng khi có thể thúc đẩy tâm lý né khai để tránh thuế, từ đó làm giảm tính minh bạch của thị trường.

Đáng chú ý, TS Lê Bá Chí Nhân, chuyên gia kinh tế còn chỉ ra nguy cơ hình thành thị trường vàng “chợ đen” nếu mức thuế suất đặt ra quá cao hoặc quy trình tính thuế quá phức tạp. Khi đó người dân có thể chuyển sang giao dịch phi chính thức để né thuế, làm suy giảm tính minh bạch của thị trường. Ở chiều ngược lại, nếu được thiết kế hợp lý, chính sách không chỉ góp phần hạn chế tình trạng vàng hóa trong nền kinh tế mà còn khuyến khích dòng vốn chảy sang các kênh đầu tư lành mạnh hơn như chứng khoán hay tiết kiệm.

Vấn đề nằm ở cách xác định thu nhập tính thuế

Cũng theo TS Lê Bá Chí Nhân, vấn đề lớn nhất hiện nay của giao dịch vàng là cách xác định thu nhập tính thuế. Câu hỏi đặt ra là nên áp dụng theo phần chênh lệch giữa giá mua và giá bán, hay đánh trực tiếp trên doanh số giao dịch. Đồng thời, cơ chế khai báo sẽ theo hướng tự khai và tự nộp hay khấu trừ ngay tại nguồn. Đây là những điểm cần được giải quyết rõ ràng trước khi chính sách chính thức được thực thi.

Theo ông Nhân, trong ngắn hạn, Việt Nam có thể áp dụng mức thuế khoán dựa trên giá trị giao dịch, đồng thời đưa ra ngưỡng miễn trừ hợp lý, chẳng hạn chỉ thu với các giao dịch có tổng trị giá bán vượt quá 100 triệu đồng mỗi năm. Về lâu dài, cần tiến hành số hóa hệ thống hóa đơn trong kinh doanh vàng, yêu cầu các tiệm vàng phát hành hóa đơn điện tử. Khi dữ liệu đã được ghi nhận đầy đủ và minh bạch, việc áp dụng cách tính thuế dựa trên chênh lệch giá mua bán mới thật sự khả thi.

Đưa ra đề xuất liên quan đến việc đánh thuế vàng, ông Nguyễn Văn Được, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Kế toán và tư vấn thuế Trọng Tín cho rằng, chỉ nên áp dụng mức thuế trên giá bán ra với tỷ lệ 1,5%, trong đó thuế giá trị gia tăng chiếm 1% và thuế thu nhập cá nhân chiếm 0,5%. Ông cũng nhấn mạnh, hiện nay chưa có quy định cụ thể để phân biệt giữa hoạt động đầu tư cá nhân và kinh doanh chuyên nghiệp, do đó cần làm rõ khái niệm “cá nhân kinh doanh vàng miếng” nhằm tránh tình trạng trốn thuế và thao túng thị trường.

Bên cạnh đó, ông Được đề nghị áp thuế giá trị gia tăng đối với vàng miếng. Kể từ ngày 10/10/2025, khi quy định mới có hiệu lực và cho phép doanh nghiệp được tự do nhập khẩu vàng, vàng miếng đã được xác lập là hàng hóa. Điều này tạo cơ sở pháp lý để đưa vàng miếng vào diện chịu thuế giá trị gia tăng, góp phần quản lý thị trường minh bạch hơn.

Ở góc nhìn của một chuyên gia thuế, TS Nguyễn Ngọc Tú cho rằng, thị trường vàng Việt Nam bề ngoài có vẻ sôi động theo biến động thế giới nhưng thực chất lại thiếu sự liên thông. Ông phân tích, ngay cả khi cộng thêm thuế, phí và lợi nhuận, giá vàng thế giới cao nhất cũng chỉ vào khoảng 115 triệu đồng mỗi lượng. Trong khi đó, tại Việt Nam có thời điểm vàng miếng được bán tới gần 136 triệu đồng/lượng, cao hơn thế giới tới 20 triệu đồng. Đây là dấu hiệu rõ ràng của tình trạng đầu cơ, thao túng giá và có thể cả buôn lậu vàng.

Không chỉ vậy, mức chênh lệch giá mua và bán trong nước cũng bất hợp lý. Có những thời điểm giá mua vào ở mức 128 triệu đồng một lượng nhưng giá bán ra chỉ 123 - 124 triệu đồng, khiến nhà đầu tư có thể mất ngay vài triệu đồng chỉ trong một ngày giao dịch. Do đó, việc đánh thuế giao dịch sẽ thay đổi hành vi của người dân, nhà đầu tư bởi quan ngại chi phí được mất.

Tuy nhiên, do tính chất “lâu đời” của thị trường vàng Việt Nam nên khó có thể tính thuế trên thu nhập mà chỉ nên áp dụng trên doanh thu. Hiện thuế suất đối với giao dịch chứng khoán đang ở mức 0,1%, bất động sản 2%, thì vàng có thể xem xét áp dụng mức thuế suất từ 1 - 2% trên doanh thu, tương đương mức thuế từ 1,3 - 2,6 triệu đồng/lượng.

Bên cạnh đó, việc áp thuế thu nhập cá nhân với hoạt động mua bán vàng cần có hạn mức áp thuế và loại trừ một số trường hợp để bảo đảm tính công bằng. Chẳng hạn mua bán từ 1 cây vàng trở lên mới phải nộp thuế thu nhập cá nhân, với trường hợp bán vàng nhẫn thì có thể xem xét ở hạn mức cao hơn vì có người tiết kiệm, đến cuối đời họ chia cho con cái hoặc bán đi để chữa bệnh mà áp thuế thì không phù hợp.

Tựu trung lại, các chuyên gia đều cho rằng, việc thu thuế thu nhập cá nhân với mua bán vàng phải tính toán cân nhắc các yếu tố ngưỡng luật thuế, thời gian mua vàng để xác định có yếu tố kinh doanh hay không. Không thể đồng nhất tất cả giao dịch vàng đều là đầu cơ và áp thuế đại trà. Việc này không chỉ gây phản ứng mà còn làm sai lệch mục tiêu chính sách.