Trong quản trị quốc gia hiện đại, an ninh vượt ra khỏi phạm vi một trạng thái ổn định thụ động cần bảo vệ, để trở thành nguồn lực kiến tạo môi trường phát triển. Tư duy “an ninh kiến tạo” đặt ra yêu cầu xây dựng một nền an ninh đủ năng lực bảo đảm cho quá trình đổi mới thể chế, chuyển đổi số và phát triển kinh tế-xã hội diễn ra liên tục, an toàn và bền vững. Trong bối cảnh đó, việc tổ chức chính quyền địa phương hai cấp càng khẳng định vai trò của lực lượng Công an nhân dân bên cạnh tư cách lực lượng bảo vệ an ninh, trật tự, còn là một chủ thể trực tiếp kiến tạo môi trường quản trị ổn định, minh bạch và hiệu quả.
Việc sắp xếp đơn vị hành chính làm thay đổi sâu sắc địa bàn quản lý, tuyến chỉ huy công vụ, hệ thống dữ liệu, tài sản công và các quan hệ xã hội. Sau một năm vận hành, thực tiễn cho thấy bảo đảm an ninh, trật tự không dừng lại ở nhiệm vụ giữ gìn thành quả cải cách, mà đã trở thành một cấu phần nội tại của năng lực quản trị quốc gia. Lực lượng công an nhân dân không đứng ngoài hay đi sau quá trình cải cách, mà trực tiếp tham gia bảo vệ tính liêm chính của thể chế, giữ cho bộ máy công quyền vận hành thông suốt, củng cố niềm tin xã hội và tạo nền tảng ổn định để mô hình chính quyền địa phương hai cấp phát huy hiệu lực, hiệu quả.
An ninh kiến tạo trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp
Sắp xếp đơn vị hành chính mở ra không gian phát triển mới, đồng thời cũng đặt ra nhiều yêu cầu mới đối với quản trị quốc gia. Việc thay đổi địa giới, tổ chức bộ máy, nhân sự, tài sản công, cơ sở dữ liệu và phương thức quản lý trong giai đoạn chuyển tiếp luôn tiềm ẩn những điểm dễ bị tổn thương nếu không được quản trị hiệu quả. Trong điều kiện đó, an ninh, trật tự vừa là kết quả của quản trị tốt, vừa đóng vai trò tiền đề để bộ máy nhà nước vận hành liên tục, quyền lực được thực thi đúng pháp luật, tài sản công được bảo vệ, dữ liệu được bảo đảm an toàn và niềm tin của Nhân dân được củng cố.
Việc tổ chức chính quyền địa phương hai cấp là một “bước phát triển có tính chiến lược”, vì vậy cũng đặt ra yêu cầu đổi mới tương ứng đối với lực lượng Công an nhân dân. Trọng tâm công tác dịch chuyển từ việc xử lý các vụ việc phát sinh sang chủ động phòng ngừa, dự báo sớm nguy cơ, xây dựng thế trận an ninh nhân dân gắn với thế trận lòng dân, tạo môi trường ổn định để bộ máy mới vận hành hiệu quả. Vai trò đó được thể hiện tập trung ở bốn năng lực cốt lõi.
Trước hết là năng lực giữ vững ổn định chính trị, tư tưởng và sự đồng thuận xã hội ngay từ cơ sở. Việc thay đổi địa giới hành chính, tên gọi đơn vị, trụ sở làm việc và vị trí công tác có thể tác động trực tiếp đến tâm lý cán bộ, đảng viên và Nhân dân, nhất là đối với những vấn đề liên quan đến quyền lợi, truyền thống lịch sử, bản sắc văn hóa và khả năng tiếp cận dịch vụ công. Những băn khoăn chính đáng ấy cần được lắng nghe, giải thích đầy đủ và giải quyết bằng các chính sách công khai, minh bạch và nhất quán. Trong quá trình đó, lực lượng Công an bám sát địa bàn, nắm chắc diễn biến tư tưởng, phân biệt rõ kiến nghị hợp pháp với hành vi lợi dụng dân chủ để kích động, gây rối; đồng thời phối hợp cung cấp thông tin chính xác, kịp thời, góp phần ngăn ngừa từ sớm, từ xa các nguy cơ phát sinh vụ việc phức tạp, giữ vững sự đồng thuận xã hội trong quá trình chuyển đổi.
Cùng với đó là năng lực bảo vệ an ninh nội bộ, an ninh kinh tế và tính liêm chính của toàn bộ quá trình cải cách. Việc hợp nhất đơn vị hành chính kéo theo khối lượng rất lớn công việc liên quan đến trụ sở, đất đai, dự án, ngân sách, hồ sơ và tài sản công. Đây là lĩnh vực nhạy cảm, dễ phát sinh lợi ích nhóm, hợp thức hóa sai phạm, hạ thấp giá trị tài sản công, can thiệp trái pháp luật vào đấu giá, đấu thầu hoặc lợi dụng thời điểm chuyển tiếp để tham nhũng, trục lợi. Vì vậy, lực lượng công an nhân dân phối hợp chặt chẽ với các cơ quan tổ chức, kiểm tra, thanh tra, tài chính và các cơ quan chuyên ngành nhằm phát hiện sớm các dấu hiệu can thiệp không trong sáng vào công tác cán bộ, quản lý tài sản và phân bổ nguồn lực. Mọi hồ sơ pháp lý phải được đối soát đồng bộ với hiện trạng sử dụng, dữ liệu đất đai, chứng từ kế toán và trách nhiệm của từng chủ thể, bảo đảm quá trình chuyển đổi diễn ra công khai, minh bạch, đúng pháp luật, không để phát sinh thất thoát hoặc hình thành các “khoảng trống” quản lý.
Trong điều kiện chuyển đổi số mạnh mẽ, năng lực bảo vệ an ninh dữ liệu và không gian số đã trở thành yêu cầu trực tiếp đối với hiệu quả quản trị quốc gia. Sáp nhập đơn vị hành chính đồng nghĩa với việc thay đổi mã địa bàn, tài khoản quản trị, quyền truy cập và đồng bộ hóa khối lượng rất lớn dữ liệu về dân cư, đất đai, hộ tịch, doanh nghiệp, an sinh, thuế, y tế, giáo dục... Trong nền hành chính số, chỉ một sai lệch nhỏ về dữ liệu cũng có thể ảnh hưởng đến hàng nghìn giao dịch; một tài khoản quản trị bị chiếm đoạt có thể gây ra hậu quả trên diện rộng.
Quán triệt nguyên tắc “phát triển đến đâu, an ninh đến đó” theo chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm, thế trận an ninh nhân dân phải được tổ chức đồng bộ trên cả không gian thực và không gian số. Theo đó, lực lượng công an nhân dân chủ động xây dựng bản đồ rủi ro, tăng cường kiểm soát an ninh mạng, phát hiện và ngăn chặn các hành vi đánh cắp dữ liệu, mạo danh cán bộ, phát tán thông tin giả và lừa đảo trên không gian mạng. Dân vận trong kỷ nguyên số cũng vượt ra khỏi lối tuyên truyền một chiều, để hướng dẫn Nhân dân nâng cao “sức đề kháng số”, cùng tham gia kiểm chứng thông tin, nhận diện các phương thức, thủ đoạn mới và chủ động phản ánh những dấu hiệu bất thường ngay từ cơ sở.
Năng lực phòng ngừa và đấu tranh với tội phạm trong điều kiện địa bàn quản lý và phương thức phạm tội không ngừng thay đổi là yêu cầu không kém phần quan trọng. Sau khi sáp nhập, nhiều đơn vị hành chính cấp xã có quy mô lớn hơn, tích hợp đồng thời khu công nghiệp, đô thị, nông thôn, địa bàn giáp ranh hoặc khu vực biên giới. Đây cũng là thời điểm các loại tội phạm gia tăng hoạt động giả danh cán bộ để cập nhật căn cước, chiếm đoạt tài sản, lợi dụng quy hoạch đất đai hoặc quá trình chuyển đổi giấy tờ để thực hiện hành vi lừa đảo. Điều đó đòi hỏi Công an cấp tỉnh phải tăng cường năng lực phân tích, dự báo, cung cấp dữ liệu nghiệp vụ, lực lượng chuyên sâu và cơ chế phản ứng nhanh liên xã; trong khi Công an cấp xã phải nắm chắc địa bàn, quản lý cư trú, tiếp nhận tố giác, bảo toàn dấu vết điện tử, quản lý ngành nghề có điều kiện, bảo đảm trật tự an toàn giao thông và phòng cháy, chữa cháy. Tư duy công tác vì vậy chuyển biến sâu sắc từ ứng phó giải quyết vụ việc sang chủ động kiểm soát tình hình, lấy hiệu quả phòng ngừa làm nền tảng, lấy sự bình yên của địa bàn và sự hài lòng của Nhân dân làm thước đo chất lượng công tác.
Điều đó cho thấy, trong điều kiện phát triển mới, nhiệm vụ của lực lượng Công an chủ động vươn lên kiến tạo môi trường ổn định, minh bạch và an toàn để cải cách thể chế, chuyển đổi số và phát triển kinh tế-xã hội diễn ra thông suốt. Đó cũng chính là nội hàm của tư duy “an ninh kiến tạo” - lấy bảo đảm an ninh làm nền tảng để mở rộng không gian phát triển, thay vì ứng phó với các nguy cơ sau khi phát sinh.
Công an cơ sở: Nơi hội tụ “Nghĩa Đảng - Tình quân - Lòng dân”
Nếu bộ máy chính quyền địa phương hai cấp là nơi trực tiếp hiện thực hóa chủ trương của Đảng và chính sách của Nhà nước thì xã, phường, đặc khu chính là nơi năng lực quản trị được kiểm chứng hằng ngày bằng chất lượng phục vụ Nhân dân. Đây cũng là nơi mọi nguy cơ về an ninh, trật tự xuất hiện sớm nhất và mọi giá trị của cải cách được cảm nhận rõ nhất trong đời sống.
Chủ trương chiến lược đưa Công an chính quy về cấp xã vì thế không đơn thuần là điều động lực lượng hay bổ sung biên chế cho cơ sở. Đó thực chất là quá trình đưa năng lực bảo vệ an ninh quốc gia, giữ gìn trật tự, an toàn xã hội và bảo đảm hiệu lực quản trị đến đúng nơi các vấn đề phát sinh. Trong quá trình ấy, hệ giá trị “Nghĩa Đảng-Tình quân-Lòng dân” không chỉ là chuẩn mực đạo đức của người chiến sĩ Công an, mà còn trở thành ba trụ cột tạo nên năng lực công vụ của lực lượng Công an cơ sở. Phong trào “Ba nhất: Kỷ luật nhất-Trung thành nhất-Gần dân nhất” chính là sự cụ thể hóa những giá trị đó thành chuẩn mực hành động trong từng nhiệm vụ, từng địa bàn và từng cán bộ, chiến sĩ.
“Nghĩa Đảng” trước hết là năng lực giữ vững định hướng, bản lĩnh chính trị của lực lượng Công an nhân dân trong toàn bộ quá trình đổi mới quản trị quốc gia. “Trung thành nhất” được kiểm chứng bằng khả năng bảo vệ chủ trương đúng đắn của Đảng, giữ vững ổn định chính trị và tạo dựng môi trường phát triển an toàn cho Nhân dân.
Thực tiễn tại Công an xã Tân Vĩnh Lộc (Thành phố Hồ Chí Minh) khi giữ vững địa bàn phức tạp, không để xảy ra tình huống bị động, bất ngờ trong năm 2025 và đầu năm 2026; hay Công an xã biên giới Lóng Sập (Mộc Châu, Sơn La) chỉ trong ba tháng đầu năm 2026 đã phát hiện, bắt giữ 12 vụ tàng trữ trái phép chất ma túy, đồng thời hoàn thành tốt công tác quản lý cư trú, đăng ký phương tiện và kích hoạt gần 5.000 tài khoản định danh điện tử cho người dân vùng biên... cho thấy, trung thành với Đảng phải được chuyển hóa thành năng lực giữ dân, giữ địa bàn, giữ kỷ cương pháp luật và tạo dựng môi trường ổn định cho phát triển.
“Tình quân” được thể hiện ở năng lực tổ chức, kỷ luật và tinh thần hiệp đồng của toàn lực lượng. Một chính quyền hai cấp vận hành thông suốt đòi hỏi lực lượng Công an cơ sở không bị “đơn độc”, mà luôn có sức mạnh của một tổ chức thống nhất, nơi tình đồng chí gắn với điều lệnh, trách nhiệm, hiệp đồng - hiện thân của tinh thần “Kỷ luật nhất”. Cán bộ bám địa bàn thực hiện nghiêm điều lệnh, quy trình nghiệp vụ; cấp trên bảo đảm hạ tầng dữ liệu, phương tiện, lực lượng chuyên sâu và cơ chế chi viện kịp thời.
Đến tháng 4 năm 2026, 99,1% Công an cấp xã trên cả nước đã bố trí Trưởng hoặc Phó Trưởng Công an xã là điều tra viên trung cấp hoặc cao cấp, phản ánh quá trình chuyển giao thực chất năng lực nghiệp vụ và thẩm quyền tư pháp về tận cơ sở. Những kết quả như Công an thành phố Cần Thơ sau sáu tháng triển khai phong trào “Ba nhất” đã tổ chức hơn 300 hoạt động, xây dựng trên 100 mô hình, phần việc hiệu quả... không chỉ thể hiện thành tích phong trào mà còn khẳng định hiệu quả của một lực lượng được tổ chức chặt chẽ, kỷ luật thống nhất và luôn vận hành theo nguyên tắc hiệp đồng.
“Lòng dân” là kết quả trực tiếp của năng lực gần dân, hiểu dân, phục vụ Nhân dân và cũng là thước đo chính xác cho yêu cầu “Gần dân nhất”. Khi người dân được bảo vệ, được giải quyết công việc thuận lợi, được lắng nghe và tôn trọng, họ sẽ chủ động đồng hành cùng lực lượng Công an trong bảo vệ an ninh, trật tự. Hình ảnh Công an xã Hợp Tiến (Thanh Hóa) đưa điểm tiếp dân về tận thôn, hỗ trợ 1.294 lượt công dân, giúp 16 trường hợp tránh bị lừa đảo qua mạng; cán bộ Công an tỉnh Lào Cai xuống đồng giúp các gia đình neo đơn thu hoạch lúa; hay Công an thành phố Cần Thơ vận động xây dựng 1.000 căn nhà cho người dân có hoàn cảnh khó khăn... đều cho thấy an ninh nhân dân không được xây dựng bằng mệnh lệnh hành chính đơn thuần mà bằng niềm tin, trách nhiệm và sự gắn bó giữa lực lượng Công an với Nhân dân. Chính niềm tin ấy tạo nên nguồn tin, sức mạnh xã hội và thế trận an ninh nhân dân bền vững từ mỗi thôn, bản, khu phố.
Tại Lễ kỷ niệm 80 năm Ngày truyền thống lực lượng An ninh nhân dân (12/7/1946 - 12/7/2026), Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh: “An ninh con người và niềm tin xã hội là trung tâm của mọi chính sách an ninh”, đồng thời yêu cầu xây dựng lực lượng công an nhân dân “Kỷ luật nhất - Trung thành nhất - Gần dân nhất”. Chỉ dẫn đó đã xác định phương hướng xây dựng lực lượng trong giai đoạn mới, đồng thời khẳng định mối quan hệ hữu cơ giữa ba giá trị “Nghĩa Đảng - Tình quân - Lòng dân”. “Nghĩa Đảng” giữ vững phương hướng chính trị; “Tình quân” tạo nên sức mạnh tổ chức; “Lòng dân” mang lại tính chính danh và nguồn lực xã hội. Ba giá trị ấy thống nhất với nhau, tạo thành nền tảng để lực lượng Công an nhân dân thực hiện tốt vai trò bảo đảm an ninh, trật tự và đồng hành cùng tiến trình hiện đại hóa quản trị quốc gia.
Tiếp tục hoàn thiện năng lực quản trị và năng lực bảo đảm an ninh trong giai đoạn phát triển mới
Sau một năm vận hành, thực tiễn đã chứng minh chủ trương tổ chức chính quyền địa phương hai cấp là đúng đắn và phù hợp với yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Tuy nhiên, cũng như mọi cuộc cải cách lớn trong lịch sử, giá trị của một mô hình quản trị bên cạnh quyết tâm đổi mới ban đầu, phải phụ thuộc vào năng lực không ngừng hoàn thiện trên cơ sở tổng kết thực tiễn.
Bước vào giai đoạn phát triển mới, yêu cầu đặt ra đã vượt qua mục tiêu vận hành thông suốt mô hình chính quyền địa phương hai cấp, để hướng tới nâng cao liên tục chất lượng quản trị của mô hình đó. Điều này đòi hỏi quá trình hoàn thiện thể chế phải được tiến hành đồng bộ với xây dựng hạ tầng số, nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ, hiện đại hóa phương thức quản trị và củng cố nền an ninh quốc gia trong cả không gian thực và không gian số. Chỉ khi cải cách thể chế, đổi mới quản trị và bảo đảm an ninh cùng phát triển trong một chỉnh thể thống nhất thì mô hình chính quyền địa phương hai cấp mới phát huy đầy đủ giá trị lâu dài.
Mọi thành tựu quản trị chỉ có thể bền vững khi được đặt trên nền tảng của một môi trường an ninh ổn định, một Nhà nước pháp quyền vững mạnh và niềm tin xã hội được củng cố không ngừng. Trong tiến trình ấy, Công an nhân dân đóng vai trò giữ gìn trật tự, an toàn xã hội, đồng thời trực tiếp góp phần bảo vệ tính liêm chính của thể chế, kiến tạo môi trường phát triển và chuyển hóa thành quả cải cách thành năng lực phát triển quốc gia. Đó cũng chính là giá trị bền vững của mô hình chính quyền địa phương hai cấp trong kỷ nguyên phát triển mới của đất nước.
Kỳ 1: Bỏ tầng nấc, dựng năng lực: Từ tinh gọn bộ máy đến kiến tạo quản trị
Kỳ 2: Chính quyền địa phương 2 cấp: Năng lực quản trị được kiểm chứng từ thực tiễn
